Vì sao sàn thương mại điện tử chưa thể nộp thuế thay người bán?

Những “nút thắt” cần gỡ trong khâu triển khai

Thị trường TMĐT Việt Nam có quy mô doanh thu tăng từ 20,5 tỉ USD năm 2023 lên 25 tỉ USD vào năm 2024 và được dự báo có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, thu thuế từ hoạt động TMĐT chưa song hành cùng sự phát triển đó. Năm 2024, tổng thu từ TMĐT đạt 116.000 tỉ đồng nhưng phần đóng góp của hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh trên sàn mới đạt 2.500 tỉ đồng - con số rất thấp.

Theo Bộ Tài chính, hiện còn hơn 300.000 gian hàng trên các sàn TMĐT lớn như Shopee, Lazada, Tiki, Sendo và Grab chưa xác định được danh tính người bán với tổng doanh thu hơn 70.000 tỷ đồng.

Kỳ vọng đặt vào chính sách mới là rất lớn. Theo đó, các sàn TMĐT - nếu có chức năng thanh toán sẽ đảm nhận việc khấu trừ, kê khai và nộp thuế thay cho người bán. Quy định được xem là bước tiến mạnh mẽ trong việc cải cách hành chính thuế, vừa đảm bảo tính minh bạch, vừa tạo điều kiện cho các hộ kinh doanh nhỏ dễ dàng thực hiện nghĩa vụ tài chính với Nhà nước.

Dù quy định có hiệu lực từ 1/4, nhưng tờ khai đầu tiên thực hiện việc khấu trừ và nộp thuế thay sẽ bắt đầu từ 20/5. (Ảnh minh họa)

Tuy nhiên, thực tế triển khai lại không dễ dàng. Trước tiên là gánh nặng chi phí. Việc chuyển nghĩa vụ thu thuế từ cơ quan chức năng sang sàn TMĐT khiến các doanh nghiệp phải đầu tư mạnh vào hạ tầng công nghệ, phần mềm tích hợp và đội ngũ nhân sự pháp lý, thuế vụ. Việc lập hệ thống khấu trừ - kê khai - báo cáo riêng cho hàng trăm nghìn gian hàng là một thách thức lớn, đặc biệt với những sàn quy mô vừa và nhỏ.

Không chỉ vậy, chi phí vận hành tăng cao buộc các sàn phải điều chỉnh phí dịch vụ, khiến giá thành sản phẩm trên sàn bị đội lên. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ - vốn là nhóm đông đảo nhất trên sàn TMĐT hiện nay. Một số sàn thậm chí lo ngại nguy cơ “rút lui” hàng loạt từ các tiểu thương nếu mức phí tăng đột ngột.

Bên cạnh vấn đề chi phí, rủi ro pháp lý cũng là mối lo thường trực. Câu hỏi đặt ra là: Liệu sàn TMĐT có buộc phải kiểm tra tính hợp pháp của hóa đơn, doanh thu, chứng từ từ người bán? Hay chỉ đơn thuần là “kênh trung gian nộp hộ”? Nếu quy định thiếu rõ ràng, các sàn có thể phải gánh trách nhiệm vượt quá vai trò trung gian, trong khi không đủ công cụ và quyền hạn để xác minh, điều tra nguồn doanh thu của từng người bán.

Điều này càng phức tạp hơn khi các giao dịch TMĐT hiện nay vô cùng đa dạng, không ít trường hợp thanh toán ngoài hệ thống, không có chứng từ rõ ràng, hoặc người bán cố tình “lách” thông tin. Với hơn 300.000 gian hàng chưa định danh, tổng doanh thu ước tính lên tới 70.000 tỷ đồng, thì việc buộc các sàn đứng ra chịu trách nhiệm thay còn chưa sát với thực tế.

Chưa kể, 3 văn bản quan trọng liên quan đến quản lý thuế TMĐT (Luật Quản lý thuế, Nghị định và Thông tư hướng dẫn) lại có thời điểm ban hành và hiệu lực khác nhau, khiến doanh nghiệp bối rối trong triển khai. Sự chồng chéo này đang là điểm nghẽn khiến việc nộp thuế thay vẫn chỉ nằm trên giấy tờ.

Thách thức từ thực tiễn

Tại họp báo thường kỳ quý I/2025 của Bộ Tài chính, ông Mai Sơn - Phó Cục trưởng Cục Thuế cho biết: Dù quy định có hiệu lực từ 1/4, nhưng tờ khai đầu tiên thực hiện việc khấu trừ và nộp thuế thay phải đến ngày 20/5 mới bắt đầu. Lý do là hiện Dự thảo Nghị định hướng dẫn vẫn đang được Bộ Tư pháp thẩm định, chưa ban hành chính thức.

Để chuẩn bị cho bước chuyển này, Tổng cục Thuế đang khẩn trương hoàn thiện cơ sở hạ tầng công nghệ, hệ thống biểu mẫu và tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ cho các sàn TMĐT trong và ngoài nước. Mục tiêu là tạo điều kiện thuận lợi nhất để các tổ chức trung gian có thể kê khai và nộp thuế thay cho người bán.

Trước đó, Tổng cục Thuế đã vận hành Cổng thông tin điện tử dành riêng cho hộ và cá nhân kinh doanh TMĐT, tạo kênh đăng ký, kê khai và nộp thuế thuận tiện, không cần phải đến cơ quan thuế. Tính đến ngày 19/3, đã có hơn 55.000 người đăng ký với tổng số tiền nộp thuế lên tới gần 410 tỷ đồng, trong đó Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh chiếm phần lớn.

Tuy nhiên, kết quả này vẫn là quá nhỏ bé so với quy mô thật của thị trường TMĐT Việt Nam. Việc chưa thể triển khai khấu trừ - nộp thuế thay qua sàn cho thấy một khoảng trống cần sự phối hợp nhanh chóng, rõ ràng và đồng bộ hơn từ các cơ quan chức năng.

Đồng thời, cần cân nhắc kỹ về trách nhiệm, quyền hạn, năng lực kỹ thuật của từng sàn. Không thể áp đặt cơ chế “một chiều”, biến sàn từ nơi kết nối thành nơi chịu toàn bộ trách nhiệm pháp lý thay cho các cá nhân kinh doanh.

TMĐT là động lực quan trọng của kinh tế số, đóng vai trò tiên phong trong xu thế tiêu dùng hiện đại và kết nối thị trường toàn cầu. Chính sách thuế đi kèm cần thiết, nhưng phải đặt trên nền tảng thực tiễn, cân nhắc lợi ích, năng lực và đặc thù của các chủ thể trong chuỗi giá trị.

Để quy định sàn TMĐT nộp thuế thay người bán được vận hành hiệu quả, Nhà nước cần có lộ trình cụ thể, minh bạch, đồng thời hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ. Cần tăng cường hỗ trợ kỹ thuật, truyền thông, đào tạo nghiệp vụ, đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp linh hoạt giữa cơ quan thuế, Bộ Công Thương và cộng đồng doanh nghiệp.

Chỉ khi các bên cùng đồng hành và thấu hiểu nhau, thì chính sách mới có thể đi vào cuộc sống, góp phần đảm bảo công bằng nghĩa vụ thuế, khơi thông dòng chảy thương mại điện tử - lĩnh vực được xem là trụ cột của nền kinh tế số trong tương lai.

Bảo Thoa