Tín dụng xanh: Dòng vốn cho cam kết Net Zero vẫn “khát” cơ chế dẫn dắt

Trên bình diện toàn cầu, đầu tư xanh đã trở thành trụ cột của hệ thống tài chính. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, để giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu không vượt quá 1,5°C, nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh lên tới hàng nghìn tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn đến 2030, trong khi dòng vốn thực tế mới chỉ đáp ứng được một phần. Thực tế này cho thấy, tài chính xanh không còn là lựa chọn mang tính xu hướng, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa các cam kết khí hậu và phát triển bền vững.

Trong cấu trúc thị trường tài chính xanh, trái phiếu xanh hiện giữ vai trò chủ đạo, với sự tham gia ngày càng sâu rộng của cả khu vực công và tư nhân. Từ Chính phủ, chính quyền địa phương đến các định chế tài chính và doanh nghiệp lớn, vai trò phát hành và dẫn dắt thị trường ngày càng rõ nét, qua đó tạo nguồn vốn trung và dài hạn cho các dự án giảm phát thải, chuyển đổi năng lượng và hạ tầng bền vững.

Tín dụng xanh có vai trò bảo vệ hệ sinh thái chung.

Tại Việt Nam, nhu cầu tín dụng xanh xuất phát trực tiếp từ cam kết Net Zero và việc triển khai Chiến lược Tăng trưởng xanh quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050. Ước tính cho thấy, tổng nhu cầu vốn để thực hiện đầy đủ lộ trình chuyển đổi xanh từ nay đến năm 2040 lên tới hàng trăm tỷ USD, một con số vượt xa khả năng đáp ứng của ngân sách Nhà nước, buộc hệ thống tài chính - ngân hàng phải đóng vai trò then chốt.

Những năm gần đây, tín dụng xanh đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng cao hơn mức tăng trưởng tín dụng chung, cả về quy mô dư nợ và số lượng tổ chức tham gia. Tuy nhiên, xuất phát điểm thấp khiến quy mô tín dụng xanh hiện vẫn chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng dư nợ toàn hệ thống. Điều này phản ánh rõ nghịch lý: nhu cầu đầu tư xanh rất lớn, nhưng khả năng hấp thụ vốn thông qua kênh tín dụng ngân hàng còn hạn chế.

Không chỉ tín dụng xanh, thị trường trái phiếu xanh doanh nghiệp trong nước cũng mới ở giai đoạn khởi động, với quy mô phát hành còn khiêm tốn và hệ sinh thái chưa hoàn chỉnh. So với một số quốc gia trong khu vực, khoảng cách của Việt Nam vẫn thể hiện rõ ở độ sâu thị trường, sự tham gia của nhà đầu tư tổ chức và khả năng phát triển các sản phẩm tài chính xanh theo chuẩn mực quốc tế.

Rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là bài toán nguồn vốn trung và dài hạn. Đầu tư xanh thường đòi hỏi quy mô vốn lớn, thời gian thu hồi dài, trong khi các ngân hàng thương mại phải chịu áp lực cân đối kỳ hạn và đảm bảo an toàn thanh khoản. Khi thiếu các cơ chế hỗ trợ ổn định và dài hạn, việc mở rộng tín dụng cho lĩnh vực xanh vẫn mang nhiều rủi ro đối với các tổ chức cho vay.

Bên cạnh đó, khung pháp lý và hệ thống tiêu chí phân loại dự án xanh dù đã có bước tiến quan trọng, song vẫn cần được cụ thể hóa hơn trong cơ chế ưu tiên, hỗ trợ và giám sát. Việc thiếu hướng dẫn chi tiết về công cụ chính sách, ưu đãi tài chính và chia sẻ rủi ro khiến tín dụng xanh khó lan tỏa trên diện rộng.

Năng lực thẩm định cũng là một “nút thắt” đáng kể. Đánh giá rủi ro môi trường - xã hội và hiệu quả giảm phát thải đòi hỏi chuyên môn sâu, trong khi nguồn nhân lực và tổ chức tư vấn trong nước còn hạn chế. Doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng gặp khó trong việc xây dựng hồ sơ dự án, báo cáo theo chuẩn mực ESG, làm giảm khả năng tiếp cận các nguồn vốn xanh.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, khung chính sách nhất quán và hệ thống phân loại xanh minh bạch đóng vai trò quyết định trong việc điều hướng dòng vốn. Các mô hình đã triển khai thành công đều dựa trên tiêu chí rõ ràng, giúp giảm rủi ro “rửa xanh” và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần một chiến lược tổng thể về đầu tư và tín dụng xanh với tầm nhìn dài hạn, mang tính hệ thống. Nhà nước tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt thông qua đầu tư công xanh vào các lĩnh vực nền tảng như hạ tầng, khoa học - công nghệ, nơi khu vực tư nhân còn dè dặt do rủi ro cao. Đồng thời, cần nghiên cứu các cơ chế tài chính hỗ trợ như tái cấp vốn ưu đãi, quỹ bảo lãnh tín dụng xanh, ưu đãi thuế và sớm vận hành thị trường tín chỉ carbon.

Tín dụng xanh, xét cho cùng, không chỉ là câu chuyện của riêng ngành ngân hàng mà là bài toán liên ngành, liên thị trường. Chỉ khi khung pháp lý đủ rõ ràng, chính sách đủ ổn định và năng lực thị trường được nâng cao, dòng vốn xanh mới có thể thực sự trở thành đòn bẩy tài chính cho chuyển đổi xanh và phát triển bền vững của kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới.