Kỳ cuối: Cần hướng đi mang tính tầm nhìn

Tôn trọng những giá trị cốt lõi

Thủ đô nghìn năm văn hiến đã trải qua biết bao thăng trầm lịch sử, chứng kiến bao sự đổi thay của xã hội. Góp phần tô điểm cho vẻ đẹp của nó, không thể không nhắc đến kiến trúc Pháp của những căn biệt thự cổ giữa lòng Hà Nội. Tuy nhiên, với sự “bào mòn” của thời gian cũng như những tác động ngoại cảnh khác, để bảo tồn giá trị cốt lõi của những căn biệt thự Pháp là một vấn đề không hề dễ dàng.

Kiến trúc Pháp ở Hà Nội có thể dễ dàng bắt gặp ở mọi con phố Thủ đô với nhiều dáng vẻ, phong cách kiến trúc khác nhau. Sự hiện diện đầu tiên của kiến trúc Pháp ở Hà Nội là từ năm 1803, khi vua Gia Long cho xây lại Thành Hà Nội theo kiểu Vauban dưới sự chỉ đạo của bốn kỹ sư công binh Pháp. Tuy nhiên, phải đến khi người Pháp thành lập khu Nhượng địa năm 1875 ở đoạn từ phố Phạm Ngũ Lão tới Bệnh viện Quân y 108 ngày nay cùng nhiều khu Nhượng địa nữa thì những công trình mang phong cách kiến trúc Pháp mới bắt đầu thực sự có dấu ấn tại Hà Nội. Nhiều công trình kiến trúc lớn được xây dựng trong thời kỳ này nằm rải rác ở một diện tích khá rộng của Hà Nội cho đến giờ gần như vẫn còn nguyên vẹn đường nét nghệ thuật, kết cấu kỹ thuật, vật liệu xây dựng truyền thống.

Nói như vậy để thấy được rằng, kiến trúc Pháp nói chung và biệt thự Pháp nói riêng ở Hà Nội mang một giá trị văn hóa, kiến trúc, là những chứng nhân lịch sử của một thời đã qua. Mang nhiều gánh vác to lớn là thế, nhưng ngày nay, khó có thể nhận ra những hình xưa bóng cũ của những di sản này khi đi dọc các con phố Hà Nội.

Ngôi biệt thự số 28D Điện Biên Phủ được giữ gìn khá nguyên vẹn.

Theo kiến trúc sư Nguyễn Hữu Hùng, Viện Quy hoạch - Kiến trúc, thời gian gần đây, đô thị thông minh là một thuật ngữ mới đang được nhắc đến nhiều nhất trong các diễn đàn về kiến trúc và đô thị. Rất nhiều người trong chúng ta vẫn đang nghĩ rằng đô thị thông minh chỉ thuần túy là đô thị mà ở đó công việc quản lý sẽ có sự tham gia của máy móc, công nghệ hỗ trợ. Thực ra chúng ta nên hiểu theo nghĩa rộng hơn: Đô thị thông minh là sự vận hành một cách thông minh, là đô thị ngày càng phát triển hoàn chỉnh và ngày càng trở nên đáng sống. Như vậy, đô thị thông minh chính là đô thị bền vững.

Kiến trúc sư Nguyễn Hữu Hùng chỉ ra 4 yếu tố phát triển đô thị, đó là: Nhà quản lý (các cấp chính quyền); nhà đầu tư (những người có đầu óc kinh tế); nhà chuyên môn (các nhà khoa học, nhà nghiên cứu) và người dân, cộng đồng. “Đô thị thông minh phải được xây dựng từ những người dân thông minh, nhà đầu tư thông minh và chính quyền thông minh cùng với các nhà chuyên môn tận tâm”, kiến trúc sư Nguyễn Hữu Hùng nhận định.

Kiến trúc sư Nguyễn Hữu Hùng cũng cho rằng, việc một số người lo sợ bảo tồn và phát triển là mâu thuẫn, là đối kháng, đó là một cách hiểu chưa đầy đủ thiếu bản chất. Thực tế từ các trường hợp của những đô thị đã và đang thành công, bảo tồn và phát triển không bao giờ đối kháng. Hay nói cách khác, đối kháng chỉ xảy ra khi những người thực hiện cả 2 công việc này không hiểu, không biết cách làm thế nào cho đúng.

Những bên đối kháng không biết kết hợp và nương vào nhau mà chỉ khăng khăng, bảo thủ để hoặc giữ bằng được không cho chuyển đổi, kìm hãm phát triển, hoặc hiểu theo nghĩa phát triển thì phải đập đi, xây mới. Trong lúc đó phần còn lại (chủ yếu là cộng đồng dân cư đô thị) thì thờ ơ với di sản do chủ quan, không chịu tìm hiểu. Mà với thái độ như vậy chắc chắn họ sẽ đứng ngoài cuộc để chờ xem các cuộc bức tử di sản tiếp tục tái diễn, để rồi ngậm ngùi và lãng quên…

Các căn biệt thự ngày nay mất đi những nét kiến trúc vốn có.

Kiến trúc sư Nguyễn Hữu Hùng dẫn chứng câu nói của Phó Giáo sư, Tiến sĩ, kiến trúc sư Trần Văn Khải: “Đập di sản là đập bể chén cơm của người dân ngay tại chỗ” và cho rằng, câu nói này hoàn toàn chính xác. “Ít nhất là chúng ta nhìn thấy ngay nó ảnh hưởng đến từ những người bán hàng ở các khu phố cổ cho đến các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ, hãng lữ hành, hàng không sẽ ế ẩm vì khách du lịch đổ về nơi khác.

Sở dĩ hiện nay tour du lịch lên Đà Lạt thưa dần trong khi tour Hội An vẫn đảm bảo đông khách, hay tour Phú Yên sắp phải mở thêm… cũng chính vì những cách ứng xử khác nhau với di sản. Sapa và Đà Lạt đang là những bài học rõ ràng cho các nhà đầu tư và các nhà quản lý khi hoạch định chiến lược không phù hợp: Xây dựng các công trình na ná ở đâu cũng có. Nhà đầu tư quên mất lý do ban đầu khi lựa chọn địa điểm để đầu tư là bởi vì nơi đó có di sản, có giá trị văn hóa vẫn còn đang được bảo tồn, truyền lại nguyên vẹn. Lợi ích trước mắt khiến họ quên mất nhiệm vụ của họ là phải tiếp tục gìn giữ giá trị cốt lõi này vì đó mới chính là yếu tố bền vững”, kiến trúc sư Nguyễn Hữu Hùng phân tích.

Biết cách khai thác sẽ tạo ra nhiều giá trị

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Thị Hạnh Nguyên - Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM, thực tế cho thấy các đô thị cổ trên thế giới làm bảo tồn không phải vì họ nhiều tiền nên mới dám nghĩ đến nghệ thuật, mới “chịu chơi” mà họ bảo tồn vì họ là những người có tư duy tài chính quá tốt. Họ biết cách chăm cho “con gà đẻ trứng vàng” cho nó tiếp tục đẻ những quả trứng to hơn.

Điển hình như khu công nghiệp khai thác than đá Zeche Zollverein, Essen, Đức. Đây vốn là một trung tâm khai thác than đá và thép quan trọng nhất của Đức nửa sau thế kỷ 20. Trải qua vòng đời của mình, ngày nay, công trình được cải tạo lại thành khu liên hợp bảo tàng, biễu diễn nghệ thuật, hòa nhạc, nhà hàng, cafe rất độc đáo và mang lại nguồn thu khổng lồ về du lịch. Không đập phá, chỉ đưa thêm công năng mới và thổi vào một luồng sinh khí mới, công trình này đã phát huy giá trị vượt ra khỏi giá trị ban đầu của nó, làm cho cả khu vực sung quanh sầm uất lên.

Nhà hát Lớn Hà Nội sau khi được cải tạo vẫn giữ được những nét kiến trúc vốn có. Không chỉ là công trình kiến trúc nổi tiếng của Thủ đô, Nhà hát Lớn Hà Nội còn là nơi lưu dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng.

Khu cảng Albert Dock tại Liverpool, Anh. Có thể nói, công trình này là một chứng tích quan trọng cho thời kỳ công nghiệp trước thế kỷ 19 ở Anh, đồng thời cũng đóng vai trò như là một chứng tích lịch sử của các cuộc chiến tranh. Ngày nay, Albert Dock là một trong những điểm du lịch hấp dẫn bậc nhất của Liverpool và là một thành phần quan trọng thuộc khu vực được UNESCO công nhận Di sản Thế giới. Đồng thời, Albert Dock cũng là phức hợp đa chức năng thu hút nhất ở Vương quốc Anh khu vực ngoài London.

Tái thiết khu di tích tại Clark Quay ở Singapore. Tiền thân là Nhà kho lưu trữ hàng hóa, doanh trại quân đội cứu tế thời thuộc địa, Clark Quay có nhiều nhà cổ, nhà kho và địa điểm có giá trị lịch sử. Rất nhiều các giải pháp đã được áp dụng như: Giữ nguyên các chi tiết kiến trúc có giá trị. Sửa chữa, phục hồi các chi tiết xuống cấp. Sơn phết lại các dãy nhà cổ và chi tiết kiến trúc để tạo không khí tươi mới cho những dãy nhà cũ; Giải tỏa các nhà hàng, cửa hàng kém chất lượng dọc sông, biến không gian giữa các nhà hàng, cửa hàng thành một khu phố đi bộ; Thiết kế hệ thống mái che đặc biệt trên các tuyến đi bộ và ở các sàn nhà hàng, café dọc sông. Các mái che tham gia vào di tích như một sự tương phản để làm nổi bật công trình cũ.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, Hà Nội, Hà Nội hiện vẫn còn nhiều nhà máy trong diện chuyển đổi, di dời, đây là không gian đặc biệt và mang lại nhiều hiệu quả, lợi ích nếu có cách thức sáng tạo, chuyển đổi phù hợp. Có thể thấy, trong tiến trình lịch sử của mỗi đô thị, sáng tạo sẽ là một hành trình không ngừng nghỉ để bồi đắp bản sắc và tạo nên những giá trị mới. Không gian sáng tạo có vai trò đặc biệt quan trọng đối với một đô thị và chỉ khi có được những không gian sáng tạo mới có thể kích thích, lan tỏa được ý tưởng sáng tạo.

Có thể nói, trong xu hướng phát triển đô thị thông minh, đã đến lúc những nhà chuyên môn phải tham gia vào đời sống đô thị một cách mạnh mẽ hơn, phân tích và phản biện, tham gia sâu hơn trong công tác tư vấn cho chính quyền, thậm chí cần yêu cầu chính quyền cho tham gia tư vấn khi họ thực hiện các dự án có yếu tố bảo tồn.

Đã đến lúc những nhà quản lý phải nhận thức lại vai trò của mình, nếu không nhận thức được di sản là giá trị chung của một đô thị, của Quốc gia, của người đô thị đương thời và tương lai, với tư duy “nhiệm kỳ”, họ rất dễ mắc sai lầm, có tội với di sản.