Tò he nét đẹp xưa

(LĐTĐ) Những ký ức về tuổi thơ của đa số người dân Việt Nam đều gắn liền với món đồ chơi mang tên tò he. Đến nay, tuy món đồ chơi dân gian này đã không còn thịnh hành, những vẫn có những nghệ nhân đang miệt mài lưu giữ và bảo tồn nét đẹp ấy ngay trong lòng Hà Nội.
Về làng “lưu giữ” ký ức tuổi thơ… Tái hiện Hà Nội văn hiến qua nghệ thuật dân gian tò he

“Tò he xanh đỏ tím vàng/ Mẹ mua mỗi độ chợ làng vào phiên/ Chim cò ngũ quả cô tiên/ Nhỏ xinh đánh đổi nỗi niềm tuổi thơ” (Trích Tò he, Hoàng Anh Tuấn (II)). Tò he, hay còn gọi là con giống bột, là một loại đồ chơi dân gian của trẻ em Việt Nam. Nhắc đến tò he, là người ta nghĩ ngay đến món đồ chơi mang đậm ký ức tuổi thơ, với những tạo hình quen thuộc và đầy màu sắc. Không ai biết chính xác tò he có từ bao giờ, nhưng trong tiềm thức của các bậc cao niên, tò he đã có từ rất lâu và là nét văn hóa dân gian mang đậm hồn Việt.

Tò he nét đẹp xưa
Tò he - món đồ chơi mang đậm ký ức của tuổi thơ

Ban đầu, tò he là sản phẩm làm bằng bột để cúng lễ nên chúng thường được tạo hình thành các con vật như công, gà, trâu, bò,..nên ngoài cái tên tò he hay con giống bột, nó còn được gọi với cái tên “bánh chim cò”. Cũng có nơi lại gọi là “con bánh” bởi những tạo hình đĩa xôi, nải chuối,.. để mang đi lễ chùa. Con giống bột gồm có ba loại là con giống của Đồng Xuân, của Phố Khách và của Phú Xuyên. Tuy nhiên, vào đầu năm 90, con giống bột của Đồng Xuân và Phố Khách gần như đã thất truyền, còn con giống Phú Xuyên thì chỉ thịnh hành nặn các nhân vật trong phim và được gắn vào que tre.

Nguyên liệu làm ra tò he cũng vô cùng đặc biệt. Tò he thường được làm bằng bột tẻ pha chút nếp, đem xay nhuyễn, luộc chín, pha thêm chút đường để có thể ăn được, tò he không phải là món đồ chơi sản xuất máy móc rồi mới mang ra bán. Mọi nguyên liệu đều được chuẩn bị sẵn ở nhà, sau đó đến nơi, nghệ nhân mới luộc bột, pha màu (ngày xưa thường sử dụng màu từ các nguyên liệu tự nhiên như dầu gấc, lá trầu,…nhưng hiện nay dùng phẩm màu để tiện hơn cho việc tạo hình) để đảm bảo chất lượng cho sản phẩm…

Những năm gần đây, món đồ chơi dân gian này dường như đã ít xuất hiện, cũng gần như bị bỏ quên giữa muôn vàn các loại trò chơi hiện đại, nhưng những con tò he nhỏ xinh vẫn luôn thu hút ánh nhìn của trẻ em. Và ngay giữa Hà Nội, cũng có một làng nghề truyền thống lưu giữ nét đẹp này.

Cách trung tâm Hà Nội 30km, làng Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên là làng nghề tò he duy nhất ở Việt Nam. Với tuổi đời lên đến 300 năm, làng Xuân La cũng đã trở thành một mảnh ghép không thể thiếu, góp phần lưu giữ một nét đẹp văn hóa truyền thống của Hà Nội.

Cùng đất nước đi qua bao lần chuyển mình, tưởng chừng như nghề làm tò he rồi sẽ không còn được bền vững, nhưng những người dân làng Xuân La vẫn quyết tâm bám trụ với nghề. Ở Xuân La, không ai là không biết làm tò he, từ các cụ già cho tới các em nhỏ.

Và nhắc đến làng nghề này, không ai là không biết đến anh Đặng Văn Hậu - nghệ nhân 34 tuổi với 16 năm gắn bó với nghề nặn tò he. Trong quá trình giữ gìn nghề nặn tò he truyền thống, tuy gặp phải không ít khó khăn, nhưng anh may mắn được gặp nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Bách và nghệ nhân Phạm Nguyệt Ánh - người duy nhất còn làm được con giống Đồng Xuân.

Kết hợp từ kỹ thuật của nghệ nhân Nguyệt Ánh cùng những ký ức và phác họa của nhà nghiên cứu Trịnh Bách, anh Hậu đã học và phục hồi được những con giống cổ như ngày xưa. Từ con giống chợ Đồng Xuân đến con giống Phố Khách, con giống Phú Xuyên đều đã được phục hồi từ năm 2017. Và thế là từ đó đến nay, những người dân Hà Nội lại được nhìn thấy những con nghê hý châu, sư tử hý cầu, con cá vàng, bộ lục súc và cả con giống ở Huế cũng được phục hồi lại gần như đầy đủ.

Không chỉ cố gắng mang nét đẹp về món đồ chơi tuổi thơ này quay lại, các nghệ nhân làng Xuân La còn mong muốn được mang tò he ra nước ngoài, để khẳng định với bạn bè quốc tế một nét văn hóa lâu đời và đặc sắc của người dân Việt Nam.

Mốc đánh dấu mang tò he đi “xuất ngoại” là ngày nghệ nhân Nguyễn Văn Thuận nhận được giấy mời sang Nhật Bản tham dự hội chợ Quốc tế Expo - Aichi năm 2005 và sang Mỹ nhân dịp kỷ niệm 10 năm bình thường hóa quan hệ Việt - Mỹ. Hay vào năm 2012, nghệ nhân Nguyễn Văn Định được Hội di sản Văn hóa Việt Nam phối hợp cùng Đại sứ quán Việt nam tại Nhật Bản mời tham gia biểu diễn nặn tò he trong chương trình “Lễ hội Việt Nam tại Nhật Bản”.

Và ngày nay, để tiếp tục giữ lửa cho một làng nghề truyền thống, không chỉ anh Hậu mà các nghệ nhân tại làng Xuân La vẫn đang từng ngày đổi mới trong cách nặn tò he, đồng thời tìm ra nguồn nguyên liệu có thể bảo quản tò he trong thời hạn vài năm, cập nhật các nhân vật hoạt hình cho phù hợp với thị hiếu của lớp trẻ Việt Nam, thổi hồn vào món đồ chơi mang đậm những ký ức tuổi thơ này. Cũng với mục tiêu ấy, mà những nghệ nhân làng Xuân La đã biến tấu sản phẩm mới lạ như: Tò he trên tranh, tò he trong hộp gỗ, tò he trong cốc thủy tinh, tò he khổng lồ…

Đối với người dân Việt Nam, tò he không chỉ là một món đồ chơi dân gian độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc mà đó còn là món ăn tinh thần gần gũi, tích lũy trí tuệ nhân dân qua nhiều đời./.

Phương Linh

Có thể bạn quan tâm

Nên xem

Kết luận thanh tra việc sử dụng quỹ Bảo hiểm y tế, mua sắm trang thiết bị y tế

Kết luận thanh tra việc sử dụng quỹ Bảo hiểm y tế, mua sắm trang thiết bị y tế

(LĐTĐ) Thanh tra Chính phủ đã chuyển cơ quan điều tra Bộ Công an tiếp tục điều tra, làm rõ để xử lý 7 vụ việc liên quan đến sử dụng ...
Bí thư Thành ủy Đinh Tiến Dũng thăm, chúc Tết nhân viên y tế và công nhân lao động

Bí thư Thành ủy Đinh Tiến Dũng thăm, chúc Tết nhân viên y tế và công nhân lao động

(LĐTĐ) Nhân dịp Tết Nhâm Dần 2022, chiều 27/1, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Đinh Tiến Dũng đã đi thăm, chúc Tết, tặng quà cán ...
Bò giàng- đặc sản miền núi Nghệ An

Bò giàng- đặc sản miền núi Nghệ An

(LĐTĐ) Thịt bò giàng theo đồng bào dân tộc Thái ở Nghệ An có nghĩa là thịt để gác bếp. Bà con ở đây không ai nhớ nguồn gốc của thịt ...
Kiểm soát chặt chẽ hoạt động xây dựng dịp Tết Nguyên đán

Kiểm soát chặt chẽ hoạt động xây dựng dịp Tết Nguyên đán

(LĐTĐ) Sở Xây dựng Hà Nội vừa có văn bản đôn đốc các địa phương tăng cường kiểm tra, xử lý các vi phạm trật tự xây dựng, vệ sinh môi ...
Hà Nội ghi nhận 2.907 F0, cả nước có 15.727 ca nhiễm Covid-19 mới

Hà Nội ghi nhận 2.907 F0, cả nước có 15.727 ca nhiễm Covid-19 mới

(LĐTĐ) Chiều 27/1, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Hà Nội cho biết, tính từ 18 giờ ngày 26/1 đến 18 giờ ngày 27/1, Hà Nội ghi nhận 2.907 ca bệnh ...
Lao động khó khăn được “bay miễn phí” về quê đón Tết

Lao động khó khăn được “bay miễn phí” về quê đón Tết

(LĐTĐ) Trong 2 ngày 27-28/1, 540 người lao động có hoàn cảnh khó khăn được bay về quê đón Tết trên các chuyến bay của Vietnam Airlines. Hoạt động nằm trong ...
Chăm lo Tết cho người có công, người hoàn cảnh khó khăn

Chăm lo Tết cho người có công, người hoàn cảnh khó khăn

(LĐTĐ) Những ngày này, phường Hàng Bột, quận Đống Đa, đang thực hiện nhiều chương trình chăm lo, tặng quà Tết cho các gia đình người có công, người có hoàn ...

Tin khác

Bò giàng- đặc sản miền núi Nghệ An

Bò giàng- đặc sản miền núi Nghệ An

(LĐTĐ) Thịt bò giàng theo đồng bào dân tộc Thái ở Nghệ An có nghĩa là thịt để gác bếp. Bà con ở đây không ai nhớ nguồn gốc của thịt bò giàng có từ khi nào. Họ chỉ biết, món ăn này được tạo ra một cách khá tình cờ khi thịt bò ăn nhiều không hết, người ta nghĩ ra cách treo từng thớ thịt lên trên bếp lửa khỏi bị thối rồi trở thành món ăn độc đáo.
Đổi mới, phát triển trò chơi truyền hình thuần Việt

Đổi mới, phát triển trò chơi truyền hình thuần Việt

Những năm qua, trong lĩnh vực truyền hình, gameshow (trò chơi trên truyền hình) đã dần trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu dành cho khán giả, được ví như "gà đẻ trứng vàng" của các nhà sản xuất. Ở Việt Nam, các gameshow có format (định dạng) mua bản quyền từ nước ngoài từng làm mưa làm gió trên truyền hình nay đã có dấu hiệu chững lại, nhường chỗ cho gameshow thuần Việt, mang giá trị nhân văn, có khả năng kết nối cộng đồng.
Trưng bày Tư liệu - Báo Xuân Nhâm Dần 2022

Trưng bày Tư liệu - Báo Xuân Nhâm Dần 2022

(LĐTĐ) Những ngày này, Thư viện Quốc gia Việt Nam (31 Tràng Thi, Hoàn Kiếm, Hà Nội) đang tổ chức Trưng bày Tư liệu - Báo Xuân Nhâm Dần 2022 với chủ đề "Đảng và Mùa xuân đất nước" hướng tới kỷ niệm 92 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (03/02/1930 - 03/02/2022); mừng Xuân Nhâm Dần 2022.
Nhiều chương trình nghệ thuật đặc sắc phục vụ nhân dân Thủ đô vui Xuân, đón Tết

Nhiều chương trình nghệ thuật đặc sắc phục vụ nhân dân Thủ đô vui Xuân, đón Tết

(LĐTĐ) Nhân dịp kỷ niệm 92 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930 - 3/2/2022) và chào đón năm mới Nhâm Dần 2022, Sở Văn hoá và Thể thao Hà Nội đã chỉ đạo các Nhà hát trực thuộc thực hiện nhiều chương trình nghệ thuật phục vụ nhân dân Thủ đô vui Xuân, đón Tết.
Trao Giải báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng - Búa liềm vàng lần thứ VI năm 2021

Trao Giải báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng - Búa liềm vàng lần thứ VI năm 2021

(LĐTĐ) Tối 21/1, tại Nhà hát Lớn, Hà Nội, Ban Tổ chức Trung ương chủ trì, phối hợp báo Nhân Dân, Tạp chí Cộng sản, Đài Truyền hình Việt Nam, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức Lễ công bố và trao Giải báo chí toàn quốc về xây dựng Đảng (mang tên Búa liềm vàng) lần thứ VI - năm 2021.
Thiền sư Thích Nhất Hạnh viên tịch, trụ thế 96 tuổi

Thiền sư Thích Nhất Hạnh viên tịch, trụ thế 96 tuổi

(LĐTĐ) Sau những năm tháng an dưỡng tại Tổ đình Từ Hiếu (thành phố Huế), vào lúc 0 giờ ngày 22/1/2022 (nhằm ngày 20 tháng Chạp năm Tân Sửu), Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã viên tịch tại đây, nơi ông đã xuất gia cách đây tám mươi năm, trụ thế 96 tuổi với 70 năm tu hành.
Thăng Long tứ trấn được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt

Thăng Long tứ trấn được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt

(LĐTĐ) Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Thăng Long tứ trấn vừa được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt. Đây là 4 ngôi đền thiêng được dựng lên để thờ 4 vị thần trấn giữ những vị trí huyết mạch của mảnh đất Thăng Long.
Tái hiện nghi lễ tiến lịch thời Lê tại Hoàng thành Thăng Long

Tái hiện nghi lễ tiến lịch thời Lê tại Hoàng thành Thăng Long

(LĐTĐ) Mỗi dịp Tết đến Xuân về, nhiều nghi lễ truyền thống được tái hiện tại Hoàng thành Thăng Long như lễ phất thức, phong ấn, dựng nêu, lễ tiến lịch, tiến xuân ngưu, lễ hạ nêu, khai ấn… Đón Tết Nhâm Dần 2022, lần đầu tiên khu di sản thực hành nghi lễ tiến lịch, một nghi lễ trong cung đình nhà Lê xưa kia.
Táo quân 2022: Mong đợi sự đột phá từ nhân tố mới

Táo quân 2022: Mong đợi sự đột phá từ nhân tố mới

“Táo Quân 2022” sẽ không có sự góp mặt của nghệ sĩ Xuân Bắc, Công Lý trong vai Nam Tào và Bắc Đẩu. Hiện nay, các nghệ sĩ vắng mặt đều chia sẻ “cảm thấy buồn và trống trải”, còn nghệ sĩ trẻ thay thế đều giữ im lặng, chia sẻ rất ít về lần xuất hiện này.
Sắc xuân qua tranh dân gian của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

Sắc xuân qua tranh dân gian của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

(LĐTĐ) Nhân dịp chào Xuân Nhâm Dần 2022 và chào mừng Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930 - 3/2/2022), Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tổ chức triển lãm “Sắc xuân” gồm 20 bộ tranh, bao gồm các chủ đề: Tứ quý, Tố nữ, Tứ dân, Bát tiên, tranh truyện và tranh lịch sử được lựa chọn từ bộ sưu tập tranh dân gian đang được lưu giữ tại Bảo tàng.
Xem thêm
Phiên bản di động