"Vay học phí, trả góp nhẹ": Coi chừng sập bẫy tín dụng đen trên nền tảng số

"Tín dụng đen" trong kỷ nguyên số

Theo cơ quan chức năng, "Tín dụng đen" không còn chỉ hoạt động dưới hình thức dán tờ rơi hay cho vay nặng lãi truyền thống. Giờ đây, tội phạm đã chuyển dịch lên không gian mạng, núp bóng dưới tên gọi hấp dẫn như “vay tiêu dùng học tập”, “vay sinh viên” hay “vay đóng học phí”. Không khó để tìm kiếm trên các nền tảng xã hội như Facebook, TikTok, Zalo, Telegram các quảng cáo rầm rộ về những app vay online này. Sự chuyên nghiệp bề ngoài được thể hiện qua giao diện bắt mắt cùng với lời giới thiệu đánh trúng tâm lý: “Không cần thế chấp tài sản, không phải chứng minh thu nhập, không ảnh hưởng đến công việc”.

Sự dễ dãi trong thủ tục chính là chiếc bẫy tinh vi nhất. Chỉ cần vài thao tác đăng ký, tải ảnh căn cước công dân và cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng, người vay có thể “nhận tiền ngay” chỉ trong vài phút. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài chuyên nghiệp và tốc độ đó là chuỗi chiêu trò cho vay nặng lãi. Lãi suất thực tế đã bị đẩy lên mức cắt cổ, từ 100% đến 300% một năm, thậm chí có nơi lên đến 700%/năm. Số tiền vay chuyển về tài khoản thường chỉ bằng khoảng 2/3 số tiền gốc, phần còn lại đã bị trừ thẳng vào các loại “phí ẩn” như phí xử lý hồ sơ, phí dịch vụ, phí trễ hạn. Chính điều này khiến người vay, đặc biệt là học sinh, sinh viên thiếu kinh nghiệm, nhanh chóng rơi vào vòng xoáy nợ nần không lối thoát.

Sự lộng hành của loại tội phạm này đã được các lực lượng chức năng quyết liệt đấu tranh. Mới đây, Phòng Cảnh sát hình sự Công an tỉnh Ninh Bình triệt phá thành công một đường dây hoạt động “tín dụng đen” với quy mô lớn. Theo đó, ngày 17/8, Công an tỉnh Ninh Bình đã triển khai đồng loạt các tổ công tác, tiến hành bắt giữ, khám xét khẩn cấp 7 đối tượng, trong đó có vợ chồng Cao Thị Quyên (SN 1993) và Trần Hồng Quân (SN 1991) tại TP Hải Phòng cầm đầu. Để che giấu hành vi, đôi vợ chồng này đã phân công nhiệm vụ cho từng “chân rết”, chuẩn bị phương tiện di chuyển, thuê nhà trọ lưu trú, đồng thời sử dụng tên giả, sim rác và thường xuyên thay đổi điện thoại, tài khoản mạng xã hội.

Tại cơ quan Công an, các đối tượng khai nhận đã cho khoảng 450 người vay tiền với lãi suất tương đương 146%/năm, thu lợi bất chính gần 15 tỷ đồng. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn cả là thủ đoạn đòi nợ. Theo cơ quan Công an, nhiều sinh viên chỉ "vay thử" vài triệu đồng đã trở thành nạn nhân của hành vi khủng bố tinh thần. Các đối tượng không ngần ngại gọi điện, nhắn tin chửi bới, thậm chí dùng hình ảnh cá nhân, danh bạ điện thoại để bôi nhọ, đe dọa người thân. Nhiều trường hợp vì lo sợ và xấu hổ đã phải vay chỗ khác để trả, từ đó vô tình sa sâu hơn vào “vòng xoắn ốc” vay nợ luẩn quẩn giữa các ứng dụng với mức lãi suất ngày càng tăng.

Đường dây "tín dụng đen" do cặp vợ chồng Quyên, Quân cầm đầu bị bắt giữ. (Ảnh: Công an Ninh Bình)

Theo các chuyên gia an ninh mạng, các app cho vay trá hình này thường không có giấy phép hoạt động của Ngân hàng Nhà nước, và hầu hết máy chủ đều được đặt ở nước ngoài, sử dụng nhiều lớp trung gian để che giấu danh tính thật của người điều hành. Đây chính là thách thức lớn đối với công tác điều tra và xử lý. Đáng chú ý, một số ứng dụng còn yêu cầu người dùng cấp quyền truy cập danh bạ, hình ảnh, vị trí trên điện thoại. Việc này tạo ra công cụ để các đối tượng khống chế nạn nhân khi xảy ra tranh chấp. Khi học sinh, sinh viên cung cấp thông tin cá nhân, dữ liệu đó có thể bị thu thập, rao bán hoặc dùng để tống tiền, đe dọa.

Cảnh giác và giải pháp đồng bộ để bảo vệ giới trẻ

Về mặt pháp lý, luật sư Nguyễn Huy Hoàng (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) cảnh báo về sự kết hợp giữa tội phạm tài chính và công nghệ cao, đặc biệt là nguy cơ lừa đảo bằng AI Deepfake. Luật sư Hoàng nhấn mạnh: "Hành vi lợi dụng AI giả mạo hình ảnh, lời nói, danh tính của người có ảnh hưởng để lừa đảo là vi phạm pháp luật, có dấu hiệu cấu thành tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản".

Mở rộng hơn, hành vi của các đối tượng "tín dụng đen" đã vi phạm nghiêm trọng Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Ngoài tội danh Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201), hành vi khủng bố tinh thần, bôi nhọ danh dự còn cấu thành tội Cưỡng đoạt tài sản hoặc tội Làm nhục người khác. Dù hoạt động theo phương thức nào, các đối tượng tội phạm đều có chung thủ đoạn đòi nợ mang tính côn đồ, bạo lực, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh trật tự tại địa phương.

Để tăng cường hiệu quả phòng ngừa và đấu tranh với loại hình tội phạm này, công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh cùng với sự đồng hành của nhà trường và gia đình. Tại nhiều trường THPT và Đại học trên địa bàn Hà Nội, các buổi sinh hoạt ngoại khóa, chuyên đề ''Nhận diện và phòng ngừa ''tín dụng đen'' online'' được tổ chức thường xuyên, qua đó giúp các em hiểu rõ thủ đoạn, biết cách nhận biết và xử lý khi gặp tình huống nghi vấn.

Cơ quan Công an cũng khuyến cáo người dân, đặc biệt là giới trẻ, tuyệt đối không tải, không đăng ký vay qua các app lạ, đồng thời không cung cấp thông tin cá nhân cho bất kỳ đường link nào được gửi qua mạng xã hội, tin nhắn hoặc email không rõ nguồn gốc. Song song với đó, vai trò của nhà trường và gia đình là vô cùng quan trọng; cần chủ động đồng hành, nắm bắt tâm lý và nhu cầu chi tiêu chính đáng của con em để kịp thời định hướng, tránh để các em tự tìm đến những “nguồn vay ảo” đầy rủi ro.

Thực tế đã cho thấy, nhiều trường đại học hiện nay đã ký kết với các ngân hàng thương mại để triển khai chương trình “tín dụng học tập” với lãi suất ưu đãi, quy trình minh bạch và được bảo hộ pháp lý. Đây chính là giải pháp thay thế hợp pháp, an toàn mà sinh viên nên tìm đến khi có nhu cầu tài chính thực sự.

"Tín dụng đen" núp bóng “vay tiêu dùng học tập” hay "hỗ trợ sinh viên" không chỉ là chiêu trò làm kinh tế mà còn là hình thức tội phạm công nghệ cao tinh vi, đánh trúng vào sự thiếu kinh nghiệm và lòng tin của giới trẻ. Mỗi học sinh, sinh viên cần tự trang bị kiến thức, nâng cao tinh thần cảnh giác và nói “không” với các app vay không rõ nguồn gốc, để không trở thành nạn nhân của bẫy "tín dụng đen" trong thời đại công nghệ số.