Sức sống phố cổ

	Buông lỏng quản lý biệt thự cổ
	Giới thiệu nghệ thuật trà của người Hà Nội tại phố cổ
	Du lịch phố cổ Hà Nội: Cầm vàng đừng để vàng rơi!

Thế nhưng, trên nền không gian đô thị mở rộng, trong vòng xoáy của công cuộc hiện đại hóa và đô thị hóa, khu di sản phố cổ ấy mới nhỏ bé làm sao - mảnh dẻ đến chừng nào - nếu nhìn ngắm cơ ngơi vật chất – kiến trúc – kỹ thuật khổng lồ đang dựng xây bốn phía, lấn ép về quy mô và đè bẹp về độ cao; xuyềnh xoàng đến tủi thân – nếu ước tính cái khối tài chính và kỹ thuật vun dồn vào cho việc kiến tạo cơ ngơi đô thị hiện đại.

Chợ đêm Đồng Xuân.

Ấy vậy, khu di sản phố cổ của các cụ mình, xoay sở vun đắp hằng trăm năm, tuy chiếm dụng vỏn vẹn 82 ha (của 334.000 ha diện tích thành phố hôm nay), vẫn hẳn là một trị lượng, một tỉ trọng không dễ bề đong đếm về các phương diện lịch sử - văn hóa – kiến trúc đô thị, về sức hút và cả về độ lan tỏa. Ta thử tưởng tượng, hễ phố cổ - hồ Hoàn Kiếm và các phố thời thuộc địa vì lẽ nào đó, mà phai mờ đi, Hà Nội mình sẽ ra sao? Trong khi những gì kỳ vĩ đang mọc lên, những gì cao sang đang tích tạo ra khắp nơi, ba cái di sản, tài nguyên kia, chỉ Hà Nội có, chỉ chúng mới Hà Nội hơn cả.

Hình hài vật chất của phố phường Thăng Long xưa không vương lại trên mặt đất. Cái chúng ta hôm nay coi là di sản phố cổ chính là tàn dư của cấu trúc phố thị thay thế cho những gì vốn là phố phường của kinh đô xa xưa. Tuy thế, ta hoàn toàn có thể tin chắc rằng: Khởi đầu và đơn vị cấu thành mọi chốn thị thành ở ta, ngay cả ở thời cận đại, bao giờ cũng là phố. Người dân quê, bỏ cày cấy, lấy buôn bán làm kế sinh nhai, dựng nhà dựng quán hai bên đường, dọc bến sông, mở ra và duy trì dai dẳng nền kinh tế thị trường sơ khai.

Phố Tạ Hiện.

Chốn thị thành Hà Nội xưa cũ cũng vậy. Dân cư, kẻ làm hàng và kẻ buôn bán, tụ tập về đông đúc, lập phường mở phố. Phố làm ăn phát đạt - nhà cửa san sát. Làm ăn kém - tá túc trong các ngõ, ngách, các xóm ven đô, nối liền phố phường với quê. Nơi ở - cửa hàng – nơi làm hàng, tất tật dưới mái một nếp nhà, đứng kề nhau, nhà mặt phố, nhà ống. Vì không còn là chốn kinh kỳ, nơi đây dân cư đa phần là dân buôn bán, dân làm hàng, công chức và giáo học cùng những người sinh sống để lại giữa quê và phố. Người phố, do bỏ quê chưa lâu, đem tay nghề và sản phẩm, đem lối sống lối nghĩ và, dĩ nhiên, cả cách thức làm nhà từ quê ra chốn thị thành.

Bởi thế mà, để ý kỹ, thấy kiến trúc nhà cửa, kiến trúc đình – đền – chùa – miếu, không khác xa lắm nơi thôn quê. Để ý kỹ, các món ăn ngon ở Hà Nội cũng có nguồn gốc khá trực tiếp thôn quê, xuất xứ tìm ra không khó. Chỉ có một điều: Hễ đã ra đến chốn thị thành, những món ăn thức uống chân quê chẳng mấy chốc được nâng cao, trở thành đặc sản Hà thành, đưa vào miệng là nhớ luôn, bởi cái chất quê chưa bị tẩy xóa.

Phố phường Hà Nội xưa cũ nhào luyện – hun đúc – tinh chế văn hóa sống thị thành, định hình mẫu người Hà Nội một thời, với những đức tính và phẩm chất như sáng ý, lanh lợi, chu đáo, lễ phép, nhún nhường… Sự chọn lọc trong cách nói, cách mặc, cách ăn và cách giao thiệp. Phố phường Hà Nội đã một thời, là một dạng đại siêu thị, một sự khởi đầu của nền kinh tế thị trường. Nhỏ bé mà tỏa sáng.

Vài chục năm trước, dòng chảy cuộc sống phố phường Hà Nội xưa cũ có những biến đổi. Người làm nghề buôn bán và làm hàng chuyển thành cán bộ, nhân viên, công nhân, thầy giáo. Mậu dịch và mậu dịch viên thay thế nền thương mại mà dân phố vốn thành thạo. Những căn nhà ống - vốn thuộc sở hữu một chủ, êm ái trở thành nhà tập thể. Chế độ phân phối bao cấp và cuộc chiến tranh kéo dài không thể không dẫn tới những biến đổi trong tâm tính con người, cộng và trừ, chưa ai làm nổi cái việc so đo, trước và nay. Nhận ra rõ nhất là người Hà Nội từ thuở ấy trở nên quả quyết hơn, linh hoạt hơn…

Thời nào – con người nấy. Đô thị nào - con người nấy. Và ngược lại.

Phố đêm Hà Nội.

Chúng ta nhìn nhận khu phố cổ Hà Nội như là một sản phẩm lịch sử - văn hóa – xã hội – văn minh cộng yếu tố đô thị - kiến trúc đô thị; nhận biết ở di sản tổng hợp này dấu ấn của mọi giai đoạn và của mọi biến đổi, ngay cả của giai đoạn vừa mới trôi qua. Chúng ta tìm kiếm ở nó không chỉ những gì là kiệt xuất mà xem ra nó không sở hữu. Chúng ta nên nhận ra giá trị ở những gì là truyền thống, là đặc trưng, là nhân văn và quan trọng hơn cả, đích thực hàm chứa sinh lực cho sự phát triển tiếp nối. Nhìn nhận di sản như nó đang hiện hữu, tránh sự huyễn hoặc, bỏ qua những cái hữu thực đang mai một.

Hai mươi năm trước, chúng ta bắt tay vào công cuộc bảo tồn phố cổ đầy cam go với mọi chủ trương, chương trình, kế hoạch và dự án, nhưng kết quả chưa được như mong muốn. Lý do: Khu 36 phố phường được coi là di tích, hàng trăm căn nhà và các công trình tín ngưỡng được đặt vào diện di tích. Mà, là di tích, ắt phải giữ nguyên.

Song, khu phố cổ là một cơ thể đô thị sống động, là địa bàn cư trú và làm ăn của ngót chục vạn người, nó đòi hỏi phải được duy trì trong dòng phát triển liên tục, kết hợp tự nhiên bảo tồn, cải tạo và phát triển. Người dân phố cổ, đương nhiên, tuân thủ cái lý cái lẽ của sinh tồn. Họ tự mở ra con đường cho sự giải quyết hai cục diện, tưởng như đối kháng giữa bảo tồn và phát triển. Công cuộc đổi mới mở đường cho họ nối tiếp dòng chảy xưa cũ, phục sinh kinh tế thị trường.

Để thực hiện công cuộc này, người dân phố cổ đã huy động những phẩm chất tinh khôn, tháo vát, mềm dẻo, bền bỉ… vẫn lưu truyền trong dòng máu. Huy động cả những phẩm chất sản sinh trong vài thập niên trước đó, chủ động – linh hoạt và sáng tạo, vượt qua những cản trở tưởng như trên sức người. Họ giải quyết khéo léo những bế tắc về sở hữu nhà đất và sự hạn chế đến độ tối thiếu về diện tích cho kinh doanh. Có nơi chỉ đặt được một cái tủ bày hàng mà cũng lập tiệm, nuôi sống cả gia đình. Họ cải tạo ngầm và công khai các không gian sống chật chội, xây cất cả trăm khách sạn, từ không sao đến vài sao. Họ mau lẹ bắt nhịp với nhu cầu và thị trường, có những con phố thay mặt hàng đến vài lần. Họ thích ứng nhanh lẹ với chiều hướng kinh doanh du lịch – dịch vụ, vừa thu hút và vừa thỏa mãn du khách. Khắc phục dần sự manh mún và nạn tạm bợ, phố cổ nay đã tươm tất hơn, thị thành hơn. Nó trở lại với hình mẫu đại siêu thị kiểu Á Đông xưa, song tân tiến hơn.

Cuộc sống vận động, nối dòng từ vốn liếng – di sản là tài nguyên và nguồn lực, đã khẳng định triết lý: Bảo tồn và phát triển là hai phạm trù không thể tách lìa trong sự tồn tại và phát triển của những di sản đô thị.

Qua hai thập kỷ chật vật với những nỗ lực bảo tồn di tích và di sản, các cơ quan quản lý và chuyên môn dường như đang đi đến những quan điểm và những chương trình hành động sát thực tế, bởi vậy mà khả thi. Đó là việc nhận thức khu phố cổ là di sản chứ không phải là di tích, trong khu di sản có di tích; đã là di sản thì cách ứng xử phải mềm mại hơn; cộng đồng hóa công cuộc giữ gìn và phát huy giá trị cùng tiềm năng của di sản…

Theo thời gian, các dự án trùng tu và phục sinh những công trình xưa cũ như nhà 87 phố Mã Mây, đình ở 38C phố Hàng Đào, đình Kim Ngân ở phố Hàng Bạc, chùa Huyền Thiên - phố Hàng Giấy, đền Quán Đế - phố Hàng Buồm, đền và trường học ở 40 phố Lãn Ông, cùng những thử nghiệm về chỉnh trang mặt phố Tạ Hiện và Lãn Ông v.v… là những thành công, đồng thời là những kinh nghiệm trong ứng xử phù hợp và khả thi với cơ ngơi – di sản phố cổ. Việc mở rộng phạm vi khu vực đi bộ và tổ chức các sinh hoạt văn hóa đường phố tại đây đã góp phần làm cho khu di sản phố cổ trở nên hấp dẫn hơn, sống động hơn, ngập tràn chất đô hội. Mỗi đêm có hơn 5.000 du khách nước ngoài trú ngụ tại đây. Mỗi chiều tối, hàng ngàn người Hà Nội và du khách kéo nhau về đây - phố cổ không còn ngủ dài, nó đang cựa mình và biến thành tảng nam châm.

Khu phố cổ, khung cảnh hồ Hoàn Kiếm, các đường phố thời thuộc địa, hồ Tây, các làng cổ và làng cũ… cùng tạo nên phần hồn và khuôn mặt, chỉ riêng Hà Nội sở hữu. Trong công cuộc bứt phá của Thủ đô theo hướng hiện đại hóa, chúng cần ở ta sự chăm chút, duy dưỡng, nâng cấp và sự mở nới dòng cho phát triển.