Người giữ hồn Trung thu qua những chiếc mặt nạ truyền thống

Công phu từ khuôn giấy đến nét vẽ

Ít ai biết rằng, cách đây hơn 40 năm, thôn Ông Hảo từng là “cái nôi” nổi tiếng khắp miền Bắc với nghề làm đồ chơi Trung thu, đặc biệt là mặt nạ giấy bồi. Thời điểm ấy, cả làng Hảo nhộn nhịp với hợp tác xã sản xuất trống và mặt nạ giấy, mỗi vụ có hàng chục hộ cùng tham gia. Nhưng rồi làn sóng công nghiệp hóa, nhiều người rẽ hướng sang làm công nhân, chỉ còn vài gia đình bám trụ với nghề. Đến nay, cả làng chỉ còn khoảng 5-6 hộ còn duy trì, trong đó cơ sở của nghệ nhân Vũ Huy Đông được xem là cơ sở sản xuất đồ Trung thu nhiều nhất, đông nhất tại làng.

Những chiếc mặt nạ giấy bồi không chỉ là đồ chơi, mà còn là hơi thở của Trung thu xưa.

Nghệ nhân Vũ Huy Đông (chủ cơ sở sản xuất đồ chơi Trung thu Đông Hạnh) cho biết để làm ra một chiếc mặt nạ hoàn chỉnh, chúng tôi phải trải qua hàng chục công đoạn, tất cả đều bằng tay. Trước hết là làm khuôn mặt nạ. Mỗi loại mặt nạ như con trâu, con mèo, con hổ, con thỏ… đều phải có một khuôn riêng, không thể dùng lẫn. Sau đó mới đến việc bồi từng lớp giấy, dán cho thật khít, ép chặt sao cho bề mặt nhẵn mịn. Chỉ cần sơ sẩy một chút, giấy nhăn hoặc rách thì coi như bỏ đi cả sản phẩm.

Khi giấy đã khô, mặt nạ sẽ được sơn phủ. Lớp sơn này vừa để tạo độ cứng, vừa làm nền cho khâu vẽ màu. Và quan trọng nhất chính là công đoạn vẽ mặt, nơi người thợ phải “truyền hồn” vào sản phẩm. Người vẽ phải gửi thần thái của con vật vào từng nét cọ: con hổ thì dữ dằn, con thỏ hiền lành, con mèo thì phải tinh nghịch. Đó không đơn thuần là vẽ, mà còn là cách thổi tình cảm của con người vào gương mặt con vật.

“Trong gia đình tôi, phần vẽ chủ yếu do tôi và con trai cả đảm nhiệm. Bởi chúng tôi hiểu rõ từng mẫu mặt nạ cần cái hồn như thế nào. Với chúng tôi, làm mặt nạ không chỉ là công việc, mà còn là một thứ nghệ thuật gắn liền với ký ức tuổi thơ của cả làng quê”, ông Đông chia sẻ.

Nếu như trước đây, mặt nạ giấy bồi chỉ có vài mẫu quen thuộc như mặt Tễu hay trống giấy, thì từ những năm 2000 trở lại đây, ông Đông đã liên tục tìm tòi và sáng tạo thêm nhiều mẫu mới. Ông cho ra đời hàng chục mẫu mới, từ bộ 12 con giáp đến các nhân vật dân gian, thậm chí cả hình tượng cách điệu từ siêu nhân hay nhân vật văn hóa vùng miền.

Người thợ gửi hồn vía của con vật vào từng nét cọ, thổi sức sống cho sản phẩm dân gian.

“Hiện nay, cơ sở của tôi có hơn 20 mẫu sản phẩm, đa dạng cả về kiểu dáng lẫn màu sắc. Thậm chí, tôi còn sáng tạo thêm dòng mặt nạ 3D để hấp dẫn giới trẻ. Giá thành chỉ từ 16.000-20.000 đồng/chiếc, rẻ hơn nhiều so với đồ chơi nhựa, điện tử nhập khẩu, lại đảm bảo an toàn vì nguyên liệu hầu hết từ giấy, hồ nếp, màu tự nhiên. Nếu không đổi mới, người ta sẽ chán ngay. Cứ giữ khư khư vài mẫu cũ thì chính mình tự thu hẹp đường sống cho nghề”, ông Đông cho hay.

Sự sáng tạo giúp sản phẩm của ông không bị lu mờ giữa thị trường đồ chơi công nghiệp ngập tràn. Khách hàng tìm đến bởi nét mộc mạc, dân dã và giá cả hợp lý. Các đại lý từ Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Nam Định… đều đều đặt hàng mỗi mùa Trung thu.

Giữ lửa nghề truyền thống từ tình yêu trẻ, yêu nghề

Trong buổi trò chuyện với chúng tôi, ông Đông nhiều lần nhắc tới hai chữ “yêu nghề”. Theo ông, làm mặt nạ giấy bồi không thể giàu, chỉ đủ ăn. Nhưng cái nghề này nuôi dưỡng niềm vui, sự tự hào và tình yêu trẻ nhỏ.

Những chiếc mặt nạ thủ công - nhịp cầu nối tuổi thơ hôm nay với Trung thu xưa.

“Công việc làm mặt nạ tuy nhiều công đoạn nhưng thu nhập không cao. Một chiếc mặt nạ mất khoảng 40-50 phút để hoàn thiện, chưa kể phụ thuộc thời tiết. Ngày nắng có thể phơi nhanh, nhưng ngày mưa dễ bị ẩm mốc, hỏng sản phẩm. Vì thế, nhiều hộ không đủ kiên nhẫn nên bỏ nghề. Nhưng trên hết, điều giữ chân ông với nghề không chỉ là thị trường, mà là tình yêu với trẻ nhỏ. Nếu không yêu trẻ con, chẳng ai theo nổi nghề này. Trẻ vào xem, có đứa khóc nhè, có đứa háo hức. Mình phải nhẹ nhàng, kiên nhẫn, như chính cách mình bồi giấy, sơn màu vậy. Đặc biệt, mỗi mùa Trung thu, khi thấy lũ trẻ hân hoan đeo những chiếc mặt nạ do mình vẽ, tôi như thấy lại tuổi thơ làng quê. Chính niềm vui giản dị ấy khiến tôi muốn gắn bó và truyền lửa cho con trai, mong đời sau vẫn có người tiếp nối”, ông Đông tâm sự.

Trong bối cảnh đồ chơi điện tử Trung Quốc tràn ngập thị trường, nghề làm mặt nạ giấy bồi đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, lợi thế của sản phẩm thủ công vẫn rõ rệt: giá rẻ, an toàn, chất liệu tự nhiên, lại gợi ký ức văn hóa. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến yếu tố truyền thống và sự an toàn cho trẻ nhỏ, đó cũng là cơ hội để nghề tiếp tục tồn tại.

Đặc biệt, những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của chính quyền địa phương và truyền thông, cơ sở sản xuất đồ chơi Trung thu của ông Đông được hỗ trợ quảng bá; được hỗ trợ vốn vay ưu đãi và kết nối với các công ty du lịch. Nhờ đó, có nhiều đoàn khách trong nước và quốc tế đã tìm đến trải nghiệm bồi giấy, sơn màu. Trẻ em thành phố cũng được tham gia các buổi học vẽ mặt nạ ngay tại cơ sở.

Ngoài mặt nạ giấy bồi, trống Trung thu cũng được gia đình ông Đông kỳ công làm góp thêm sắc màu truyền thống cho đêm hội Trăng Rằm.

Ông Đông chia sẻ: “Không chỉ bán sản phẩm, mà chính những trải nghiệm này giúp nghề được sống trong lòng người dân. Khi khách tự tay làm, họ mới hiểu sự công phu và quý trọng hơn giá trị của đồ chơi dân gian. Trẻ con bây giờ có nhiều đồ chơi hiện đại. Nhưng khi cầm một chiếc mặt nạ giấy bồi, chúng sẽ cảm nhận sự khác biệt, cái mộc mạc, cái hồn quê, cái vui của tuổi thơ mà đồ chơi công nghiệp không thể thay thế”.

Hơn nửa đời người gắn bó với nghề, ông Đông vẫn kiên trì, truyền lửa cho con, cháu. Họ không chỉ sản xuất, mà còn lan tỏa tinh thần gìn giữ văn hóa. Mỗi mùa Trung thu, căn nhà nhỏ lại sáng đèn suốt đêm, tiếng cọ vẽ, tiếng trẻ con ríu rít vang lên, tạo nên bức tranh sống động của một làng nghề còn giữ được hồn cốt.

Không quá ồn ào, không phô trương, những chiếc mặt nạ giấy bồi của nghệ nhân Vũ Huy Đông lặng lẽ mang trong mình ký ức Trung thu xưa, đồng thời mở ra niềm hy vọng cho thế hệ mai sau. Bởi chừng nào còn có những người kiên trì giữ nghề và những đứa trẻ háo hức đeo mặt nạ trong đêm rước đèn, thì chừng đó hồn cốt Trung thu Việt vẫn còn sống mãi.