Bài học an toàn thông tin từ đại dịch

Gia tăng nguy cơ mất an toàn thông tin

Đại dịch đã làm thay đổi cách con người sinh sống, làm việc và tương tác. Với gần 4 tỷ người ở gần 100 quốc gia phải ở nhà (stay-at-home) theo các quy định giãn cách, công nghệ số đã trở thành phương thức chính để thế giới kết nối, giao dịch. Tuy nhiên, điều này làm tăng nguy cơ mất an toàn thông tin (ATTT) đối với hầu hết các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân.

Theo báo cáo của Nexusguard, trong thời gian đại dịch, các hình thức tấn công mạng đều gia tăng, đặc biệt là sự gia tăng của mã độc tống tiền và lừa đảo trực tuyến; riêng số lượng tấn công từ chối dịch vụ (DDoS) tăng gấp 5 lần.

Ảnh minh họa.

Với khoảng 5 tỷ người dùng Internet và 1,9 tỷ website, không gian mạng đã trở thành môi trường sống mới, nhưng không an toàn khi mỗi ngày phát hiện 40 lỗ hổng bảo mật, đến nay đã có hơn 155 nghìn lỗ hổng tồn tại.

Thực tế sau gần 2 năm diễn ra đại dịch đã chỉ ra một số vấn đề ATTT như sau:

ATTT trong phát triển phần mềm

Nhiều ứng dụng, nền tảng số được phát triển nhưng chưa chú trọng ATTT. Theo Gartner, mới chỉ 60% dự án phần mềm trên thế giới hiện nay áp dụng quy trình DevSecOps (Phát triển-ATTT-Vận hành). Ở Việt Nam, con số này chỉ vào khoảng 10%. Những lỗi nhỏ, sơ đẳng trong phát triển phần mềm nhưng có thể gây mất ATTT nghiêm trọng. Tại Mỹ đã xảy ra lộ lọt thông tin cá nhân, trong đó có thông tin về tiêm chủng vắc xin Covid-19 của 38 triệu người. Tại Indonesia, đã lộ lọt thông tin 1,3 triệu người (gồm cả Tổng thống) của 2 ứng dụng truy vết Covid-19 do Chính phủ phát triển.

ATTT trong học tập, làm việc trực tuyến

Làm việc trực tuyến bắt buộc các tổ chức, doanh nghiệp phải đối mặt với môi trường làm việc hỗn hợp, đặt ra các vấn đề ATTT mới: Tổ chức sẽ bị giảm quyền kiểm soát dữ liệu; chuyển dịch sang sử dụng dịch vụ điện toán đám mây và triển khai các công cụ mới đặt ra nhiều thách thức mới về ATTT; quá trình thu thập và lưu trữ dữ liệu lớn từ nhiều nguồn để đáp ứng nhu cầu mở rộng, những dữ liệu này là mục tiêu lớn của tội phạm mạng; nguy cơ mất ATTT từ các công cụ hỗ trợ điều hành, hội họp, làm việc trực tuyến.

Lừa đảo trực tuyến tăng mạnh

Theo thống kê, thế giới hiện có hơn 2 triệu website lừa đảo, tăng 27% so với năm 2020 (1,6 triệu), đã có sự gia tăng 600% các cuộc tấn công email lừa đảo liên quan đến Covid-19 trong quý 1 năm 2020. Theo số liệu được ghi nhận vào giữa năm 2020, số lượng email spam và lừa đảo trên mạng chiếm 91,5% số lần phát hiện các mối đe dọa liên quan đến Covid-19.

Tại Việt Nam, từ tháng 12/2020 đến tháng 11/2021, Cục ATTT (Bộ Thông tin và Truyền thông) đã phát hiện và xử lý 816 website lừa đảo giả mạo ngân hàng. Ngoài ra, có một số trường hợp giả mạo trạm BTS nhắn tin lừa đảo qua mạng 2G. Chiến dịch tán phát 23 phần mềm độc hại liên quan đến Covid-19 cũng đã được phát hiện tại Việt Nam năm 2020. Các tập tin độc hại được ẩn dưới vỏ bọc của tệp pdf, mp4 và docx về vi rút SARS-CoV-2.

Những bài học về ATTT

Covid-19 là một thảm hoạ toàn cầu nhưng nó cũng dạy cho chúng ta những bài học về ATTT.

Thứ nhất, mỗi giây đều có giá trị, có sự chậm trễ đáng kể giữa thời điểm lần đầu tiên xác định được vi rút Corona với thời điểm đưa ra cảnh báo cho cộng đồng và bắt đầu hành động để ngăn chặn lây lan. Tương tự như vậy, các tổ chức thường không báo cáo các sự cố ATTT vì sợ nó sẽ ảnh hưởng đến danh tiếng, uy tín. Tuy nhiên, sự chậm chễ trong phát hiện và cảnh báo đều có thể để lại hậu quả khôn lường, có thể hàng ngàn, hàng vạn tổ chức khác sẽ bị tấn công theo cách tương tự. Vì vậy, cần phải tăng cường hợp tác, chia sẻ thông tin và có cách tiếp cận và cảnh báo một cách kịp thời, hiệu quả nhất.

Thứ hai, không đợi thảm họa ập đến rồi mới hành động. Lúc thảm hoạ chưa xảy đến là lúc tốt nhất để chuẩn bị cho nó. Ví như Vương quốc Anh có sự chuẩn bị chưa tốt, nếu không muốn nói là tệ hơn phần còn lại của thế giới trong việc đối phó với đại dịch. Bài học có thể học được từ điều này là luôn chuẩn bị tinh thần và đề phòng điều tồi tệ nhất. Trong ATTT, cần chủ động kế hoạch ứng phó, diễn tập thực chiến để cọ sát, có kinh nghiệm thực tiễn và đầu tư một nguồn lực tương xứng.

Thứ ba, đảm bảo rằng mọi người đều nhận thức được các dấu hiệu và cách ứng phó. Trong đại dịch, chính quyền công bố các triệu chứng bệnh. Người dân có thể dễ dàng nhận biết, kịp thời cách ly, xử lý. Trong ATTT, mọi người dân, tổ chức cần được tuyên truyền để nhận thức nguy cơ, mối đe dọa, các dấu hiệu bị tấn công, được phổ cập công cụ, dịch vụ cơ bản để tự bảo vệ.

Khi vượt qua khả năng tự bảo vệ thì sẽ có các tổ chức, doanh nghiệp chuyên nghiệp hỗ trợ. Khi nói đến sự cố ATTT, các dấu hiệu mà người dùng cần chú ý có thể bao gồm hoạt động bất thường của tệp và thư mục, đăng nhập không thành công, lưu lượng mạng đi đáng ngờ, tốc độ Internet chậm bất thường,... Người dùng cần được thường xuyên nâng cao nhận thức và kỹ năng để có thể nhận biết và đối phó với các nguy cơ mất ATTT liên tục thay đổi.

Thứ tư, biết và tuân thủ các quy tắc. Giai đoạn đầu, Covid-19 lây lan nhanh chóng và theo những cách mà chúng ta khó đoán trước. Chúng ta đã nghe nói nhiều và tuân thủ nguyên tắc 5K, trước đây là 3K. Điều này mang lại hiệu quả rất tốt. Chúng ta cần xây dựng và tuân thủ quy trình, quy tắc ATTT. Giai đoạn hiện nay, mô hình “không tin tưởng” (Zero-Trust) là một quy tắc quan trọng mà mọi tổ chức, cá nhân cần biết và áp dụng. Về cơ bản, Zero-Trust tức là các tổ chức không nên tự động tin tưởng bất cứ thứ gì bên trong hoặc bên ngoài khi liên quan đến ATTT.

Thứ năm, mối đe dọa luôn thay đổi. Trước đây, ít ai ngờ sẽ có những chủng, đột biến khác nhau của vi rút Corona. Nhưng sự thực là như vậy, các chủng đột biến đã khiến thế giới rất vất vả thời gian qua. Các chủng mới còn mạnh hơn chủng gốc. Người ta cho rằng, một khi vắc xin đã được sản xuất và công dân đã nhận tiêm, vi rút cuối cùng sẽ bắt đầu biến mất. Trong ATTT, sai lầm của các tổ chức là khi họ đã xác định, ngăn chặn và loại bỏ một sự cố, họ coi vấn đề sẽ được giải quyết một cách hiệu quả và do đó, không cần phải chú ý thêm nữa.

Tương tự, tấn công mạng hay mã độc cũng không ngừng thay đổi phương thức, sự tinh vi phức tạp. Sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong tấn công mạng cũng như một loại vi rút tự biến đổi gen. Nhưng cũng chưa bao giờ nhân loại lại tạo ra vắc xin nhanh như vậy nhờ vào công nghệ gen và siêu máy tính. ATTT cũng cần có những công nghệ mới nhất để tạo ra vắc xin.

Trần Đăng Khoa (Chuyên gia An toàn Thông tin)