Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm: Định hình cấu trúc mới, nâng tầm vị thế Thủ đô

Yêu cầu từ thời cuộc

Nhiệm kỳ 2020 - 2025, triển khai Luật Quy hoạch 2017 và Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 05/5/2022 của Bộ Chính trị, thành phố Hà Nội đã hoàn thành hai đồ án quan trọng gồm: Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065; được phê duyệt tại Quyết định số 1569/QĐ-TTg ngày 12/12/2024 và Quyết định số 1668/QĐ-TTg ngày 27/12/2024. Đây là hai nền tảng quan trọng để Thủ đô định hướng phát triển giai đoạn mới.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy một số “độ vênh” khi bối cảnh thay đổi nhanh, nhất là việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cùng những điều chỉnh từ Quy hoạch tổng thể quốc gia. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết, Thủ đô Hà Nội cần một quy hoạch thống nhất, tích hợp và đủ dài hạn để vừa xử lý các tồn tại kéo dài vừa mở rộng không gian phát triển cho tương lai.

Đòi hỏi mới còn đến từ mục tiêu tăng trưởng quốc gia được nâng lên. Theo mục tiêu Quy hoạch Thủ đô phê duyệt năm 2024, Hà Nội đặt mức tăng trưởng GRDP bình quân khoảng 8,5 - 9,5%/năm nhưng đến ngày 10/12/2025, Quốc hội thông qua điều chỉnh Quy hoạch tổng thể quốc gia, đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 10%/năm; GRDP bình quân đầu người năm 2030 khoảng 8.500 USD và đến năm 2050 khoảng 38.000 USD. Mục tiêu mới thể hiện quyết tâm đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển cao hơn, đồng thời đặt kỳ vọng lớn hơn đối với các cực tăng trưởng trong đó Hà Nội phải đóng vai trò dẫn dắt và lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Với Thủ đô Hà Nội, quy hoạch đang trở thành lựa chọn chiến lược cho tương lai, cam kết về cách Thành phố sẽ phát triển, gìn giữ bản sắc, lan toả và cùng tạo dựng môi trường sống tốt hơn trong tầm nhìn dài hạn.

Điều đó đồng nghĩa Thủ đô không chỉ cần “tăng trưởng cao”, mà phải chuyển mạnh sang “tăng trưởng chất lượng” với hiệu quả sử dụng nguồn lực, năng suất lao động, năng lực đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh quốc tế trở thành những thước đo quan trọng. Hà Nội đứng trước hai chiều tác động song hành gồm: cơ hội hội nhập sâu hơn và khả năng thu hút FDI thế hệ mới gắn với chuyển giao công nghệ, chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời là sức ép ngày càng lớn lên hạ tầng, môi trường và chất lượng sống.

Trong bức tranh đó, động lực tăng trưởng của Hà Nội được dự báo chuyển mạnh sang các ngành có giá trị gia tăng cao, dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp số, công nghiệp sáng tạo, cùng các ngành dịch vụ hiện đại như tài chính, ngân hàng, logistics chất lượng cao, kinh tế tri thức… sẽ ngày càng giữ vai trò chủ đạo.

Khu vực kinh tế tư nhân cũng được dự báo mở rộng về quy mô và vai trò, nhất là khi các nghị quyết lớn của Trung ương về hoàn thiện thể chế, hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo, chăm sóc sức khỏe nhân dân, bảo đảm an ninh năng lượng được triển khai đồng bộ.

Trên cơ sở các kịch bản phát triển mới, Thủ đô Hà Nội đặt ra mục tiêu tham vọng hơn: giai đoạn 2026 - 2030 phấn đấu tăng trưởng GRDP trên 11%/năm, đưa GRDP bình quân đầu người năm 2030 đạt trên 12.000 USD; giai đoạn 2031 - 2045 tiếp tục duy trì trên 11%/năm, GRDP bình quân đầu người khoảng 45.000 USD; xa hơn giai đoạn 2046 - 2065 khoảng 5%/năm, đưa thu nhập bình quân đầu người lên khoảng 100.000 USD theo giá hiện hành. Các mục tiêu này phản ánh khát vọng đưa Hà Nội trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, tài chính dịch vụ và kết nối quốc tế của Việt Nam, đồng thời là đô thị xanh và bền vững.

Do đó, để biến mục tiêu thành năng lực thực thi, Hà Nội cần một “bản đồ phát triển” thống nhất, tích hợp và lồng ghép các nội dung của các quy hoạch trước đó. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy từ nhiều lớp quy hoạch rời rạc sang một hệ quy hoạch thống nhất, đồng bộ giữa mục tiêu tăng trưởng, cấu trúc không gian, hạ tầng khung và chuẩn chất lượng sống.

Thủ đô Hà Nội cần một quy hoạch thống nhất, tích hợp và đủ dài hạn để vừa xử lý các tồn tại kéo dài vừa mở rộng không gian phát triển cho tương lai.

Trong định hướng mới, cùng tầm nhìn dài hạn là triết lý phát triển “Văn hóa - Bản sắc - Sáng tạo”, lấy con người là trung tâm với điểm nhấn là chất lượng sống, không gian công cộng và mức độ hài lòng của người dân.

Thống nhất cho tương lai dài hạn

Từ các yêu cầu nói trên, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đang được định hình như một “bản đồ cam kết” cho tương lai Hà Nội, đó là phát triển nhanh nhưng bền vững, hiện đại nhưng giữ bản sắc, và tạo năng lực dẫn dắt vùng bằng một cấu trúc không gian mới. Trọng tâm của cấu trúc ấy là mô hình chùm đô thị đa cực, đa trung tâm, đa tầng, đa lớp, trong đó Thành phố xác lập 09 cực phát triển và 09 trung tâm lớn làm hệ động lực chủ đạo; đồng thời tổ chức hệ thống đô thị vệ tinh và các thị trấn theo mạng lưới phân bố hợp lý.

Điểm khác biệt quan trọng là các cực, các trung tâm và các đô thị vệ tinh không phát triển liền mạch theo kiểu đô thị hóa tràn lan, mà được phân cách và “đệm” bởi hệ thống hành lang xanh, rừng, vành đai xanh, nêm xanh, sông, hồ. Đây là cấu trúc sinh thái có chức năng kép: vừa tạo bản sắc “Thủ đô xanh”, vừa là “hạ tầng tự nhiên” để điều hòa vi khí hậu, bổ cập nước, hạn chế ngập úng và kiểm soát phát triển theo ngưỡng chịu tải.

Toàn bộ cấu trúc không gian đó được liên kết bằng hệ thống giao thông khung gồm các tuyến vành đai và hướng tâm, tạo điều kiện phân bổ lại dân cư, việc làm, dịch vụ; giảm áp lực cho khu lõi lịch sử; đồng thời hình thành các cực tăng trưởng mới ở phía Bắc, Đông, Tây, Nam. Trên nền tảng kết nối ấy, Thành phố tổ chức 9 trục động lực bám theo các hành lang giao thông kinh tế huyết mạch gồm: Nhật Tân - Nội Bài; Hồ Tây - Cổ Loa - Gia Bình; Quốc lộ 5/cao tốc Hà Nội - Hải Phòng; Quốc lộ 1A/Pháp Vân - Cầu Giẽ; Quốc lộ 21B - 21C; Quốc lộ 6; Đại lộ Thăng Long - Ba Vì; Quốc lộ 32/Tây Thăng Long và đại lộ cảnh quan sông Hồng để “kéo” đô thị ra khỏi điểm nghẽn, đặt nền tảng cho TOD, giao thông công cộng khối lượng lớn và đô thị nén gắn với không gian xanh.

Cùng với cấu trúc 9 cực, 9 trung tâm, 9 trục, một dự án mang tính biểu tượng thường được nhắc đến như “kỳ tích sông Hồng” đặt mục tiêu biến không gian hai bên sông Hồng thành trục cảnh quan, văn hóa và dịch vụ hiện đại, tạo “mặt tiền” phát triển mới cho Thủ đô.

Không chỉ là các trục phát triển nội đô, 9 trục động lực còn gắn với hệ thống vành đai và hành lang kinh tế, đóng vai trò kết nối vùng và thúc đẩy liên kết liên vùng. Đây là cách Hà Nội chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên tập trung vào lõi đô thị sang mô hình tăng trưởng theo mạng lưới tạo các cực chức năng, phân vai rõ ràng, tăng tính tự chủ của từng khu vực, đồng thời nâng năng lực điều phối và lan tỏa cho toàn Vùng Thủ đô và vùng Đồng bằng sông Hồng.

Cùng với cấu trúc 9 cực, 9 trung tâm, 9 trục, một dự án mang tính biểu tượng thường được nhắc đến như “kỳ tích sông Hồng” đặt mục tiêu biến không gian hai bên sông Hồng thành trục cảnh quan, văn hóa và dịch vụ hiện đại, tạo “mặt tiền” phát triển mới cho Thủ đô, đồng thời đòi hỏi kỷ luật cao trong quản trị rủi ro thoát lũ và bảo vệ hệ sinh thái.

Từ góc nhìn chuyên môn, tại buổi toạ đàm Kiến tạo kỳ tích sông Hồng do Cơ quan Báo và Phát thanh truyền hình Hà Nội tổ chức, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội nhấn mạnh việc chuyển sang mô hình đa trung tâm giúp Hà Nội thoát khỏi lối phát triển “dồn nén” khiến nội đô quá tải, mở cơ hội tái cấu trúc đô thị theo hướng cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

Theo KTS. Trần Huy Ánh, sức mạnh của quy hoạch mới nằm ở việc đặt hạ tầng khung và cấu trúc xanh làm nền, tạo không gian để đô thị mở rộng nhưng không đánh đổi di sản, cảnh quan và chất lượng sống. KTS. Trần Huy Ánh cũng cho rằng, nếu đại lộ cảnh quan sông Hồng được triển khai đúng tinh thần quy hoạch tôn trọng quy luật thủy văn, bảo đảm thoát lũ, ưu tiên không gian công cộng đây có thể trở thành trục phát triển mang tính biểu tượng mới, góp phần định danh Hà Nội trong giai đoạn hiện đại hóa.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đang được định hình như một “bản đồ cam kết” cho tương lai Hà Nội, đó là phát triển nhanh nhưng bền vững, hiện đại nhưng giữ bản sắc, và tạo năng lực dẫn dắt vùng bằng một cấu trúc không gian mới.

Ở khía cạnh kinh tế, xã hội, TS. Nguyễn Minh Phong, Ủy viên Hội đồng tư vấn kinh tế Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhìn nhận, cấu trúc 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực là cách “tổ chức lại động lực” để Hà Nội vừa tăng trưởng nhanh vừa lan tỏa hiệu quả trong vùng.

Theo TS Nguyễn Minh Phong, quy hoạch 100 năm chỉ có ý nghĩa khi tạo được dư địa tăng trưởng mới đồng thời cắt giảm “điểm nghẽn” đang kìm hãm năng suất đô thị như ùn tắc, ngập úng, ô nhiễm và thiếu không gian xanh. Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu song hành giữa tham vọng và kỷ luật thực thi: quy hoạch phải gắn với cơ chế huy động nguồn lực, phân kỳ đầu tư rõ ràng, minh bạch dữ liệu và kiểm soát điều chỉnh để không phá vỡ cấu trúc đã lựa chọn.

Có thể nói, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm là cam kết về một Hà Nội tốt lên, tốt hơn nữa về chất lượng sống, môi trường, năng lực cạnh tranh, quản trị đô thị và bản sắc. Đây cũng là cam kết về vai trò dẫn dắt, điều phối, lan tỏa nâng tầm cả vùng và cả nước trong kỷ nguyên mới.