Nguyễn Ánh và cuộc chiến chống lại Tây Sơn

Tháng 3 năm 1782, Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ tiến đánh Sài Gòn, Nguyễn Ánh chống cự không được bỏ chạy ra đảo Phú Quốc. Đến tháng 8 năm 1782, Nguyễn Ánh trở lại Gia Định thu thập quân sĩ tiếp tục mưu đồ chống lại quân Tây Sơn. Nhưng, Nguyễn Ánh liên tiếp bị quân Tây Sơn đánh bại phải đưa cả gia đình sang Xiêm cầu viện. Tháng 12 năm 1784, Nguyễn Huệ đưa quân giải cứu Sài Gòn đánh tan quân Xiêm. Thất vọng trước quân Xiêm, tìm kiếm sự giúp đỡ của người Pháp và đến năm 1787, Nguyễn Ánh trở về nước xây dựng lực lượng tiếp tục sự nghiệp khôi phục vương triều. Năm 1788, Nguyễn Ánh đánh chiếm Quy Nhơn và các tỉnh phía Nam, đến năm 1801 tiến quân chiếm được thành Phú Xuân.

Cuộc chiến suốt hơn 20 năm do Nguyễn Ánh tiến hành thực chất là cuộc chiến giữa 2 thế lực, một bên đại diện cho dòng dõi quý tộc và một bên đại diện cho giai cấp nông dân. Bởi Nguyễn Huệ dấy binh khởi nghĩa vì quyền lợi của lê dân trăm họ đang rên xiết dưới ách thống trị hà khắc của chế độ phong kiến Đàng Trong mà Nguyễn Ánh là người đại diện. Nguyễn Huệ muốn đập tan các thế lực cát cứ để đưa giang sơn về một mối thì Nguyễn Ánh lại lo bảo vệ cho chế độ chúa Nguyễn - Đàng Trong của mình. Nguyễn Huệ đặt độc lập dân tộc lên trên hết, thù trong được đặt sau giặc ngoài. Vì vậy, khi quân Xiêm xâm lược việc trước tiên ông tiến hành là đánh tan quân Xiêm. Đến khi quân Thanh tràn sang, ông đã  thần tốc hành quân ra Bắc đại phá quân Thanh bảo vệ độc lập cho dân tộc. Trong khi đó Nguyễn Ánh chỉ biết lo cho quyền lợi cá nhân đi cầu cứu quân Xiêm sang đánh lại Tây Sơn…

Gia Long và triều Nguyễn

Năm 1802 khi đã lấy lại được toàn bộ đất đai cũ của các chúa Nguyễn, Nguyễn Ánh cho lập đàn tế cáo trời đất, thiết triều tại Phú Xuân, đặt niên hiệu là Gia Long năm thứ nhất và cử Lê Quang Định làm Chánh sứ sang nhà Thanh xin phong vương và đổi tên nước là Nam Việt. Nhà Thanh cho rằng tên nước là Nam Việt sẽ lẫn với nước của Triệu Đà (gồm cả Quảng Đông và Quảng Tây) nên đổi là Việt Nam. Năm 1804 nước ta có tên là Việt Nam. Năm 1806, vua Gia Long chính thức làm lễ xưng vương ở điện Thái Hòa.

Là vua sáng lập triều Nguyễn của một quốc gia thống nhất, vua Gia Long đã quyết định rất nhiều việc để đặt nền móng cho vương triều có một địa bàn thống trị rộng lớn từ Bắc đến Nam. Vua bãi bỏ chức tể tướng để tránh lộng quyền, nghiêm dụ quan lại không được sách nhiễu dân, đặt ra 6 bộ: Bộ Lại (coi việc tuyển bổ quan lại), Bộ Hộ (lo tài chính, thuế khóa), Bộ Lễ (lo việc triều hạ, khánh lễ, học hành), Bộ Binh (việc quốc phòng), Bộ Hình (coi việc pháp luật), Bộ Công (bộ xây dựng), các Bộ do các thượng thư đứng đầu. Vua Gia Long cho tổ chức lại các đơn vị hành chính từ trung ương xuống, quản lý đinh, khẩu ruộng đất và thuế khóa áp dụng theo hình mẫu thời Lê Sơ nhưng được thực hiện trên quy mô lớn hơn, quy củ hơn. Năm 1815 bộ “Quốc triều hình luật” hay còn gọi là “Luật Gia Long” gồm 22 quyển với 398 điều luật đã được ban hành. Công cuộc khai hoang vùng đồng bằng sông Cửu Long được tiếp tục. Việc trị thủy, đắp đê vùng đồng bằng Bắc Bộ cũng được vua Gia Long chú ý ngay từ đầu.

Ngai vàng của vua Nguyễn trong Điện Thái Hòa

Về đối ngoại, một mặt vua Gia Long tranh thủ sự ủng hộ và giữ lễ thần phục của nhà Thanh, mặt khác vua Gia Long lại dùng lực lượng quân sự bắt các nước Chân Lạp và Ai Lao phải thuần phục. Đối với các nước phương Tây, vua Gia Long tỏ ra nghi ngại, từ chối việc nước Anh xin mở của hàng buôn bán, những yêu sách của chính phủ Pháp  đều bị vua khước từ.

Vua Gia Long cũng rất chú trọng việc học hành, vua cho dựng Văn Thánh ở làng An Ninh nằm về phía Tây Kinh thành và các doanh trấn để thờ Khổng Tử, lập Quốc Tử Giám ở Kinh đô để dạy các quan và sĩ tử ưu tú trong nước, năm 1807 mở khoa thi Hương đầu tiên của triều Nguyễn. Bản thân nhà vua, ngoài việc học Đạo Nho, ông còn nghiên cứu văn hóa phương Tây vì vậy vua Gia Long có đủ kiến thức để chỉ đạo đóng các thuyền chiến bằng đồng. Vua Gia Long còn cho xây dựng lại kinh thành Huế theo kiểu kết hợp giữa kiến trúc xây phòng thành Việt Nam và của Pháp, công trình tồn tại đến ngày nay.

Theo sách “Chín đời chúa, mười ba đời vua” của tác giả Nguyễn Đắc Xuân, tháng 11 năm 1818, vua Gia Long lâm bệnh và hạ chiếu cho con trai Nguyễn Phúc Đảm thay vua quyết định việc nước (vua Gia Long có 13 hoàng tử và 18 Công chúa, vua quyết định chọn vị hoàng tử thứ tư là Nguyễn Phúc Đảm làm người kế vị, vì ông này  vốn là người hay bài xích đạo Công giáo và không có chút tình cảm nào với người Pháp – tư tưởng này hợp với vua Gia Long. Đồng thời vua Gia Long đã viết trong di chiếu rất rõ rằng: “Hãy đối xử tử tế với người Âu nhưng hết sức cảnh giác trước các tham vọng của họ”).

Ngày 19 tháng 2 năm Kỷ Mão (tức ngày 3 tháng 2 năm 1820) vua Gia Long qua đời, thọ 59 tuổi, ở ngôi 18 năm, miếu hiệu là Thế Tổ, thụy hiệu Cao Hoàng Đế. Lăng của vua Gia Long hiệu Thiên Thọ, tại làng Đình Môn, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Tôn thờ vua Gia Long tại Chánh Án Miếu ở Thế Miếu trong Đại nội Kinh thành Huế.

Nhìn nhận về Nguyễn Ánh các học giả đều chia cuộc đời của ông thành 2 giai đoạn. Giai đoạn đầu chiếm quá nửa cuộc đời là thời gian bằng mọi giá Nguyễn Ánh bảo vệ chế độ cát cứ. Giai đoạn cuối đời khi đã giành được ngai vàng, Nguyễn Ánh lại có nhiều đóng góp cho vương triều và đất nước vì thế trong danh mục những minh vương dựng nghiệp lớn lại có cả tên ông.

Nguyễn Phan