Hình tượng con trâu trong 12 con giáp

(LĐTĐ) Trong 12 con giáp, có lẽ trâu là con vật gần gũi, dễ thương nhất vì nó là biểu tượng của tính cần cù, chịu khó của người Việt Nam, gắn với đời sống nông nghiệp, với cánh đồng. Trong mấy nghìn năm lịch sử của dân tộc Việt, những giai thoại về con trâu đã được ghi trong sử sách, thơ ca, hội họa, trong văn học nghệ thuật và trong nhiều hoạt động văn hóa.
Ấn tượng 12 con giáp thiết kế bằng cây tại Lễ hội hoa anh đào 2019 Cảm hứng mới về tranh 12 con giáp

Hình tượng con trâu phổ biến trong văn hóa phương Đông và gắn bó với cuộc sống người dân ở vùng Đông Nam Á và Nam Á, đặc biệt là trong văn hóa Việt Nam. Hình ảnh con trâu siêng năng, cần cù gắn liền với lũy tre làng từ lâu đã trở thành một biểu tượng đẹp của văn hóa Việt.

Hình tượng con trâu trong 12 con giáp
Ảnh: MT

Con trâu kéo cày trên ruộng đồng trồng lúa, con trâu đứng nằm chậm rãi nhai cỏ trên đồng cỏ xanh mươn mướt và đầm mình tắm mát trong vũng ao hồ những trưa hè oi ả… là hình ảnh quen thuộc, gợi lên cảm giác thi vị, thanh bình của mỗi vùng quê Việt Nam. Trong tri thức về loài vật của người Việt thì tri thức về con trâu là có sớm nhất và đầy đủ nhất. Hình ảnh con trâu được thể hiện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống tinh thần từ hàng ngàn năm qua.

Trong huyền sử, từ thời kỳ Vua Hùng dựng nước, con trâu góp phần xây dựng căn bản cho nền văn minh nông nghiệp trồng cấy lúa mạ, đó cũng là hình ảnh ăn sâu vào đời sống trong dân gian Việt Nam miền thôn quê đồng ruộng. Tượng trâu bằng đất nung được giới khảo cổ học tìm thấy trong di chỉ Đồng Đậu cách đây hơn ba ngàn năm; trên mặt trống đồng Bắc Lý còn chạm khắc hình ảnh hội đâm trâu của người Việt cổ; ở buổi đầu dựng nước có nhiều tượng trâu ở di chỉ Đình Chàng. Truyền thuyết của thời kỳ thần thoại ở Việt Nam có sự tích hồ Trâu Vàng - hồ Tây (Hà Nội). Theo huyền sử ngày xưa Đinh Bộ Lĩnh thuở để tóc ba chỏm đã cùng đám trẻ chăn trâu trong vùng Hoa Lư cưỡi trâu rước cờ lau tập trận, đây là một vị vua xuất thân từ hình ảnh chú bé mục đồng.

Thời nhà Lý - nhà Trần, với chính sách trọng nông, khuyến nông, Nhà nước phong kiến rất quan tâm tới việc bảo vệ nguồn sức kéo. Năm 1123, vua Lý Nhân Tông xuống chiếu nhắc nhở: Trâu là con vật quan trọng cho việc cày cấy, lợi cho người. Từ nay cấm không được giết trâu ăn thịt. Ai làm trái thì trị tội theo pháp luật. Thời Lý, thời Trần đều có những điều khoản cụ thể quy định hình phạt về tội ăn trộm và giết hại trâu bò. Những nhà láng giềng biết mà không tố giác cũng bị trừng phạt. Vào đầu Xuân, theo lệ, vua thân chinh làm lễ tế Thần nông và cày ruộng Tịch điền, trâu cày ruộng tịch điền phải là trâu đực.

Không chỉ có mặt trong huyền sử, hình tượng con trâu còn có mặt trong những di tích văn hóa tín ngưỡng của người Việt, trong hội họa cổ xưa, trong điêu khắc…Nhiều đình chùa đã chạm khắc và tạc tượng trâu, đó là tượng trâu bằng đá ở chùa Kim Ngưu (Bắc Ninh). Thời nhà Lý, chùa Phật Tích (Bắc Ninh) được xây dựng năm 1057 có cặp tượng trâu to bằng trâu thật, tạc trên đài sen ở sân chùa khá sống động. Chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh dựng năm 1647, tại lan can đá ở thượng điện và tháp Bảo Nghiêm đều có hình trâu chạm nổi. Ở tấm bia đá chùa Cảnh Phúc (Nam Định) dựng năm 1695 cũng có hình chạm con trâu đang nằm nghỉ. Trâu còn hiện diện trong tranh dân gian và trong điêu khắc gỗ đình làng thế kỷ 17, 18…

Trong hội họa dân gian, con trâu thể hiện từ những nét in khắc dung dị của tranh Đông Hồ đến nét vẽ hiện thực, tượng trưng và bán trừu tượng, được thể hiện với nhiều chất liệu từ tranh lụa, tranh sơn mài và nhiều nhất là sơn dầu. Trong tranh của Đông Hồ còn ghi nhận hình ảnh con trâu đi sát với sinh hoạt làng quê, có những chú bé mục đồng tóc để tóc chỏm thổi tiêu trên lưng trâu giữa những cánh đồng lúa chín vàng, hay bên những lũy tre xanh có những con trâu được nghỉ ngơi nhai cỏ sau những giờ làm lụng vất vả. Con trâu mang một nét văn hóa đồng quê bình dị, hay trong thôn xóm mộc mạc… Hình ảnh con trâu sau đó cũng đi vào hội họa Việt Nam với các tác phẩm trâu của nhiều họa sĩ...

Trong văn học, thơ ca trâu mang một vẻ đẹp gần gũi, mạnh mẽ, nhưng cũng đầy tính hình tượng phản ánh hiện thực xã hội. Có hai cuốn tiểu thuyết nổi tiếng mang tên “Con trâu”, đó là “Con trâu” của tác giả Trần Tiêu (1938), kể chuyện một nông dân Bắc Bộ nghèo khổ, điêu đứng, cả đời mơ ước tậu được một con trâu nái làm cơ nghiệp, và đến lúc chết vẫn còn mơ ước, lẩm bẩm hai tiếng “con trâu”. Sau đó, cuốn “Con trâu” của Nguyễn Văn Bổng (1952) lại kể chuyện thời kháng chiến chống Pháp khu 5, lính Pháp đàn áp dân chúng, bắn giết trâu hầu làm trở ngại sản xuất; quần chúng phải chiến đấu, để tự vệ và bảo vệ trâu, đưa trâu vào rừng hay xuống hầm.

Khoảng 1957, Sơn Nam có viết một truyện ngắn đặc sắc, “Mùa len trâu”, kể lại việc nông dân di chuyển đàn trâu hàng mấy trăm con từ đồng bằng Hậu Giang ngập lụt lên vùng cao Ba Thê, Bảy Núi. Với những hình ảnh chân thực về con trâu, “Mùa len trâu” được dựng thành phim hay, gây ấn tượng mạnh trong lòng khán giả, đặc biệt là hình ảnh đàn trâu vĩ đại băng mình qua cảnh trời nước mênh mông, tựa một ngọn gió đen.

Nói về thơ Hán Việt không thể không nhớ con trâu trong thơ Trần Nhân Tông. Đàn trâu chỉ thoáng hiện trong bóng chiều đã để lại cho ngàn đời sau một ấn tượng sâu đậm vì lời thật, cảnh thực: “Trước xóm sau thôn tựa khói lồng/ Bóng chiều man mác, có dường không/ Theo hồi kèn mục, trâu về hết/ Cò bạch thi nhau liệng xuống đồng” (Thiên Trường vãn vọng - Ngô Tất Tố dịch)

Ở Việt Nam vào thời bình minh của thơ Nôm, Nguyễn Trãi tả con trâu vẽ trong nghiên mực “Đầm chơi bể học đã nhiều xuân” nghĩa là con trâu vẫn nằm chơi. Đến Nguyễn Bỉnh Khiêm - nhà hiền triết khi nhắc đến con trâu cũng mượn tục ngữ để nói việc đời: “Người hàng thịt nguýt người hàng cá/ Đứa bán bò gièm đứa bán trâu”. Nguyễn Đình Chiểu đã an vị con trâu chính xác trong đời nông dân: “Ấm lạnh trọn bề vài đám ruộng/ Làm ăn giữ bổn mấy con trâu”.

Trong âm nhạc Việt Nam, có ca khúc “Đường cày đảm đang” của An Chung: “Trời vừa tinh mơ, dọc bờ rộn tiếng trâu đi/ Ta với trâu sương gió quản gì/ Bừa kỹ xong gieo luống cho đều/ Trâu ơi... Mai lúa khoai nhiều.”. Ca khúc “Em bé quê” của Phạm Duy cũng có mấy câu đầu nổi tiếng: “Ai bảo chăn trâu là khổ, chăn trâu sướng lắm chứ”. Bài hát của thiếu nhi “Cánh đồng tuổi thơ” của nhạc sĩ Lư Nhất Vũ qua lời ca về đồng lúa và con trâu: “Ngồi dưới áng mây trời bay ngang/Còn con trâu nghé thì lang thang”…

Từ bao đời nay, con trâu - “đầu cơ nghiệp” là người bạn thân thiết, gắn bó với đời sống nông nghiệp và người nông dân Việt Nam. Trâu còn là một biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng thiêng liêng trong tiến trình lịch sử, văn minh của nhân loại.

Phùng Hoàng Anh

Có thể bạn quan tâm

Nên xem

Những lý do tạo nên sức hấp dẫn của phim kinh dị The Conjuring trong suốt thập kỷ qua

Những lý do tạo nên sức hấp dẫn của phim kinh dị The Conjuring trong suốt thập kỷ qua

(LĐTĐ) Là thể loại kinh dị thành công bậc nhất thế giới, thương hiệu “The Conjuring” đã để lại dấu ấn khó phai mờ trong lòng khán giả suốt thập kỷ ...
Khởi tố nhóm đối tượng tổ chức khai thác cát trái phép tại xã Khánh Thượng, huyện Ba Vì

Khởi tố nhóm đối tượng tổ chức khai thác cát trái phép tại xã Khánh Thượng, huyện Ba Vì

(LĐTĐ) Ngày 28/10, Công an huyện Ba Vì cho biết đã khởi tố nhóm đối tượng tổ chức khai thác cát trái phép tại địa bàn xã Khánh Thượng, huyện Ba ...
Nhan sắc Hoa hậu Đỗ Thị Hà trước ngày lên đường thi Miss World 2021

Nhan sắc Hoa hậu Đỗ Thị Hà trước ngày lên đường thi Miss World 2021

(LĐTĐ) Trước thềm Miss World 2021, Hoa hậu Đỗ Thị Hà “chào sân” bằng bộ ảnh dự thi khoe nhan sắc rực rỡ, ngày càng thăng hạng ở tuổi đôi mươi.
Triển lãm tranh "Đi qua mùa thu"

Triển lãm tranh "Đi qua mùa thu"

(LĐTĐ) Nhóm “So you can paint” do 3 người em gái của liệt sĩ Đặng Thuỳ Trâm và những người bạn vừa tổ chức triển lãm tranh “Đi qua mùa thu” ...
Huyện Ứng Hòa cần tích hợp các tiêu chí đô thị trong xây dựng nông thôn mới

Huyện Ứng Hòa cần tích hợp các tiêu chí đô thị trong xây dựng nông thôn mới

(LĐTĐ) Theo lãnh đạo thành phố Hà Nội, trong quá trình xây dựng nông thôn mới, huyện Ứng Hòa cần tích hợp với các tiêu chí đô thị để đầu tư ...
Hiến kế giảm thiểu phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực giao thông

Hiến kế giảm thiểu phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực giao thông

(LĐTĐ) Để tìm ra các giải pháp nhằm giảm thiểu lượng khí phát thải nhà kính trong lĩnh vực giao thông ở nước ta, sáng nay (28/10), Ban Thường trực Ủy ...
Kỳ 1: Tác hại của rượu, bia - những điều chưa biết

Kỳ 1: Tác hại của rượu, bia - những điều chưa biết

(LĐTĐ) Tại Việt Nam, vào mỗi dịp cuối năm, lễ, Tết, lượng tiêu thụ rượu, bia tăng lên đáng kể, bởi nó như việc hiển nhiên không thể phủ nhận cứ ...

Tin khác

Triển lãm tranh "Đi qua mùa thu"

Triển lãm tranh "Đi qua mùa thu"

(LĐTĐ) Nhóm “So you can paint” do 3 người em gái của liệt sĩ Đặng Thuỳ Trâm và những người bạn vừa tổ chức triển lãm tranh “Đi qua mùa thu” nhằm khích lệ người cao tuổi tham gia các hoạt động văn hoá, nghệ thuật, hướng đến cuộc sống vui tươi, lành mạnh.
Kỳ 1: Tác hại của rượu, bia - những điều chưa biết

Kỳ 1: Tác hại của rượu, bia - những điều chưa biết

(LĐTĐ) Tại Việt Nam, vào mỗi dịp cuối năm, lễ, Tết, lượng tiêu thụ rượu, bia tăng lên đáng kể, bởi nó như việc hiển nhiên không thể phủ nhận cứ trong cuộc vui là không thể thiếu chất uống có cồn. Thế nhưng, nói đến rượu, bia thì ai cũng biết những loại đồ uống này rất có hại cho sức khỏe nếu quá lạm dụng. Trên thực tế hậu quả của việc uống rượu, bia quá mức đã và đang ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, nhân cách của mỗi cá nhân, giảm năng suất lao động.
Bé trai 20 tháng bị hoại tử bộ phận sinh dục vì đắp lá cây chữa bệnh

Bé trai 20 tháng bị hoại tử bộ phận sinh dục vì đắp lá cây chữa bệnh

(LĐTĐ) Thời gian qua, dù đã có rất nhiều cảnh báo về các biến chứng nặng nề có thể gặp phải khi đắp lá cây để xử lý vết thương, vết mụn nhọt cho trẻ, tuy nhiên vẫn có những gia đình do chủ quan, ngại đến cơ sở y tế nên tự ý điều trị tại nhà, dẫn đến các hậu quả đáng tiếc xảy ra. Đơn cử, vừa qua, Bệnh viện Nhi Trung ương đã tiếp nhận bé trai 20 tháng tuổi bị hoại tử bộ phận sinh dục vì gia đình dùng lá cây chữa bệnh.
Dẻo thơm xôi sắn mỡ hành

Dẻo thơm xôi sắn mỡ hành

(LĐTĐ) Cuối thu, đầu Đông, trời se lạnh hanh hao. Và đó cũng là vừa đến vụ sắn. Những người nội trợ khéo đất Hà thành lại đãi cả nhà món xôi sắn mỡ hành dẻo thơm.
Một thế kỷ kịch nói Việt Nam và những điều cần nói

Một thế kỷ kịch nói Việt Nam và những điều cần nói

(LĐTĐ) Tuần lễ kỷ niệm 100 năm sân khấu kịch nói Việt Nam (1921-2021) đang diễn ra không chỉ ôn lại chặng đường lịch sử vẻ vang của sân khấu kịch nói mà còn giúp thế hệ trẻ làm nghề thêm yêu, thêm quý trọng, tâm huyết với loại hình sân khấu này.
Tiêm vắc xin phòng Covid-19 cho trẻ em: Đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu

Tiêm vắc xin phòng Covid-19 cho trẻ em: Đặt yếu tố an toàn lên hàng đầu

(LĐTĐ) Từ tháng 11/2021, chiến dịch tiêm vắc xin phòng Covid-19 cho trẻ em sẽ được tổ chức trên toàn quốc với loại vắc xin Comirnaty do Pfizer-BioNTech của Hoa Kỳ sản xuất, đã được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo tiêm chủng cho trẻ em. Theo các chuyên gia y tế, trong chiến dịch tiêm vắc xin phòng Covid-19 cho trẻ cần dựa trên các nghiên cứu khoa học và điều kiện của xã hội, đặc biệt việc đảm bảo an toàn luôn là yêu cầu được đặt lên hàng đầu.
Sẵn sàng triển khai công tác bảo đảm y tế ứng phó với thiên tai trong bối cảnh dịch bệnh

Sẵn sàng triển khai công tác bảo đảm y tế ứng phó với thiên tai trong bối cảnh dịch bệnh

(LĐTĐ) Mới đây, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Trường Sơn đã kí công điện 1705/CĐ-BYT về việc triển khai công tác y tế ứng phó với áp thấp nhiệt đới và mưa lũ khu vực Trung Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Hà Nội thêm 28 ca nhiễm Covid-19 tại 10 quận, huyện

Hà Nội thêm 28 ca nhiễm Covid-19 tại 10 quận, huyện

(LĐTĐ) Theo thông tin từ Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật Hà Nội, từ 18h ngày 26/10 đến 18h ngày 27/10, Hà Nội ghi nhận 28 ca nhiễm Covid-19, trong đó cộng đồng (10), khu cách ly (17), khu phong tỏa (1).
Huyện Thanh Trì tiếp nhận và trao tặng 30 máy tính cùng 100 suất học bổng cho sinh khó khăn

Huyện Thanh Trì tiếp nhận và trao tặng 30 máy tính cùng 100 suất học bổng cho sinh khó khăn

(LĐTĐ) Sáng nay (27/10), huyện Thanh Trì cùng đại diện Ngân hàng công nghiệp Hàn Quốc chi nhánh Hà Nội và đại diện tổ chức Global Friends tại Việt Nam đã tổ chức trao tặng 100 suất học bổng và 30 máy tính cho các em học sinh có hoàn cảnh khó khăn.
Phát huy truyền thống tương thân tương ái từ "Bếp ăn Chữ thập đỏ"

Phát huy truyền thống tương thân tương ái từ "Bếp ăn Chữ thập đỏ"

(LĐTĐ) Từ năm 2015 đến nay, Hội Chữ thập đỏ huyện Thanh Trì đã duy trì bếp ăn từ thiện phát miễn phí cho bệnh nhân nghèo đang điều trị tại các Bệnh viện K2 - xã Tam Hiệp, K3 - xã Tân Triều và bệnh nhân đang chạy thận tại Bệnh viên Nông nghiệp huyện.
Xem thêm
Phiên bản di động