Kỳ 2: Khoảng trống văn hóa giữa đời thực và không gian mạng

Giữ chuẩn mực nhưng lạc lõng trong thế giới số

Với tốc độ đô thị hóa cao tại Hà Nội đã gây ra nhiều hệ lụy, trong đó vấn đề gia đình và con người Hà Nội đang nổi lên nhiều bất cập. Cùng với đó, vấn đề gia đình cũng đứng trước nhiều thách thức. Trước những thay đổi về cách thức tổ chức đời sống cá nhân và đời sống cộng đồng trong điều kiện mới, mô hình gia đình hạt nhân không còn sự gắn kết như xưa, nhất là khi công nghệ 4.0 lên ngôi.

Ngày nay, người Hà Nội đang bước đi trong thời đại số với hành trang là nền tảng văn hóa Tràng An.

Không gian mạng ngày nay đã trở thành phần không thể tách rời trong cuộc sống. Theo số liệu của Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), tính đến năm 2024, Việt Nam có hơn 78 triệu người dùng internet, trong đó gần 70 triệu người sử dụng mạng xã hội thường xuyên. Hà Nội - trung tâm của cả nước, cũng là nơi có lượng người dùng mạng xã hội cao của cả nước.

Điều đó đồng nghĩa với việc bên cạnh những hành vi ngoài đời thực, cư dân mạng - trong đó có người Hà Nội đang được nhìn nhận, đánh giá qua từng dòng trạng thái, từng bình luận. Văn hóa mạng, vì thế, trở thành một phần quan trọng phản ánh nhân cách con người.

Một trong những vấn đề nhức nhối nhất hiện nay là tình trạng ngôn ngữ cực đoan trên mạng xã hội. Không khó để bắt gặp những bình luận mang tính chửi bới, xúc phạm cá nhân, thậm chí vùi dập một người đến tận cùng. Chỉ cần một sự việc nhỏ, một va chạm giao thông, một hình ảnh chưa rõ nguồn gốc lập tức trở thành đề tài để cộng đồng mạng “ném đá tập thể”. Nhiều người Hà Nội vốn quen giữ sự điềm đạm trong giao tiếp đời thực, nhưng khi lên mạng, dường như sẵn sàng buông bỏ chuẩn mực ấy để chạy theo cảm xúc số đông.

Bên cạnh ngôn ngữ cực đoan, tin giả cũng là một vấn đề lớn. Sự thiếu kỹ năng kiểm chứng khiến không ít người chia sẻ vô tội vạ, góp phần làm lan truyền thông tin sai lệch. Trong đợt dịch Covid-19 bùng phát, Hà Nội từng chứng kiến không ít vụ việc “tin giả lan nhanh hơn virus thật”. Chỉ trong vòng vài giờ, một thông tin bịa đặt có thể lan tới hàng chục nghìn người, gây hoang mang dư luận. Có những trường hợp chỉ cần một tài khoản đăng tin sai, sau vài giờ đã có hàng nghìn lượt chia sẻ. Người ta chia sẻ vì tin là thật, hoặc chỉ vì thấy nhiều người chia sẻ mình làm theo, hoặc muốn tạo sự chú ý trên mạng xã hội. Nhưng hậu quả thì rất lớn, không chỉ ảnh hưởng đến quản lý xã hội, mà còn làm xói mòn niềm tin.

Nếu như trước đây, phẩm chất thanh lịch - văn minh của người Hà Nội được nhìn nhận chủ yếu qua giao tiếp trực tiếp, thì nay, không gian mạng đang trở thành “tấm gương mới” phản chiếu nhân cách. (Ảnh minh họa)

Ngược lại, thế hệ lớn tuổi - những người từng là “người giữ lửa” cho truyền thống ứng xử Tràng An lại gặp khó khăn khi bước vào kỷ nguyên số. Không quen công nghệ, nhiều người dễ bị tin giả lừa dối, khó phản biện và đôi khi không biết cách ứng xử sao cho phù hợp trên mạng.

Ông Trần Hữu Hòa (cán bộ hưu trí phường Đại Mỗ) chia sẻ: “Ngày trước, chúng tôi dạy con phải biết chào hỏi, nhường nhịn. Nhưng khi trên môi trường mạng, chúng tôi không kiểm soát được. Có lần tôi thấy cháu mình tranh luận trên mạng, lời lẽ rất gay gắt, mà ngoài đời thì nó vốn là đứa rất hiền”.

Khoảng cách thế hệ trong môi trường số đang tạo ra sự đứt gãy, người trẻ nhanh nhưng thiếu cân nhắc, người già thận trọng nhưng thiếu công cụ. Cả hai đều đối diện nguy cơ xa rời những giá trị cốt lõi của thanh lịch - văn minh.

Hình thành hệ giá trị người Hà Nội gặp nhiều khó khăn

Dù có điểm sáng, song thực tế cho thấy văn hóa mạng ở Hà Nội còn nhiều khoảng trống, nhiều người dân còn thiếu kỹ năng số, nhiều người chưa có khả năng kiểm chứng thông tin, chưa biết cách bảo vệ mình trước tin giả. Giáo dục công dân số chưa bài bản, trong nhà trường, nội dung về văn hóa ứng xử số mới chỉ xuất hiện rải rác, chưa thành chương trình chính thức,…

Chia sẻ với báo chí về xây dựng văn hóa, con người Hà Nội đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới, Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong cho biết, dù có nhiều chuyển biến tích cực, nhưng việc hình thành hệ giá trị người Hà Nội gặp nhiều khó khăn. Trong đó, một bộ phận thanh thiếu niên còn biểu hiện lệch chuẩn trong ứng xử, nhất là ứng xử trên không gian mạng. Thể chế, chính sách văn hóa chưa đồng bộ, thiếu công cụ quản lý phù hợp thời đại. Nguồn lực đầu tư cho văn hóa còn hạn chế; công tác xã hội hóa gặp khó khăn. Công nghiệp văn hóa phát triển chưa tương xứng tiềm năng.

Với tốc độ đô thị hóa cao tại Hà Nội đã gây ra nhiều hệ lụy, trong đó vấn đề gia đình và con người Hà Nội đang nổi lên nhiều bất cập.

Theo Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong, Thành phố đã nhận diện rõ các vấn đề còn tồn tại, rất cầu thị trong việc tiếp nhận những kiến nghị, góp ý từ chuyên gia, người dân trên địa bàn Thủ đô, từ đó để ra các giải pháp phù hợp. Thành ủy Hà Nội sẽ tiếp tục đổi mới tư duy, hành động quyết liệt hơn để xây dựng con người Hà Nội thời đại mới - thanh lịch, văn minh, sáng tạo, hội nhập - xứng đáng với vị thế Thủ đô nghìn năm văn hiến.

Nhà báo Hồ Quang Lợi - nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội cho biết, Hà Nội hiện đang là một trong những Thủ đô có diện tích lớn nhất thế giới. Việc mở rộng địa giới hành chính giúp cho Hà Nội có thêm nguồn văn hóa dồi dào khi văn hóa Thăng Long duy trì mềm mại cùng với văn hóa xứ Đoài. Không lâu nữa, Hà Nội sẽ trở thành một đại đô thị, song bên cạnh đó, Hà Nội vẫn có các làng, xã với nền nếp thôn quê. Vấn đề của Hà Nội là cần phải tránh việc nông thôn hóa thành thị, phát triển các vùng quê hiện đại, đáng sống nhưng vẫn phải giữ được những nền nếp văn hóa làng quê giàu bản sắc.

Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trường khiến vật chất “lên ngôi”, tác động trực tiếp đến một bộ phận người dân, nhiều giá trị truyền thống mai một. Nhiều phẩm chất tốt đẹp của người Hà Nội xưa đang bị lu mờ. Trong xã hội xuất hiện không ít người hám lợi, vô cảm, thờ ơ trước những khó khăn của người khác. Đây là một trong những điều đáng sợ nhất của xã hội hiện đại.

Theo TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội, trong thời đại mới, thanh lịch không chỉ dừng lại ở cách ăn mặc, lời ăn tiếng nói hay phong thái ứng xử. Thanh lịch phải gắn liền với tri thức, bản lĩnh, sự hiểu biết và văn hóa sống bao dung. Muốn là người thanh, người lịch, người Hà Nội phải có nền tảng hiểu biết sâu sắc, điều mà từ xưa đến nay vẫn là nét nổi bật của đất Kinh kỳ. Bản sắc thanh lịch ấy cần tiếp tục được phát huy trong kỷ nguyên mới bằng sự văn minh, phẩm chất đòi hỏi khả năng thích ứng cao với cuộc sống hiện đại. Thanh lịch và văn minh phải đi đôi, bổ trợ lẫn nhau, làm cho người Hà Nội vừa giữ được cốt cách truyền thống vừa hòa mình được vào nhịp sống toàn cầu.

Văn hóa ứng xử của người Hà Nội được coi là một “tài sản” quý. Nhưng bối cảnh xã hội ngày nay đã có nhiều thay đổi. Bước vào kỷ nguyên mới, giao lưu quốc tế ngày một mạnh mẽ hơn, con người sống trong không gian mạng ngày một nhiều hơn… tạo ra va chạm giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và trào lưu quốc tế. Thời gian giới trẻ “sống” trong môi trường “ảo” với mạng xã hội, internet ngày càng nhiều và khó định hướng, quản lý… Những thách thức này đòi hỏi phải hình thành một hệ giá trị văn hóa - con người phù hợp, đồng thời khẳng định tính đại diện của Thủ đô đối với cả nước. TS Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh, muốn bước vào kỷ nguyên số, người Hà Nội phải biết nâng cao trình độ, có tri thức đủ để thích ứng với xã hội mới. Điển hình là trong chuyển đổi số, cuộc cách mạng 4.0 đòi hỏi tất cả mọi người phải vào cuộc.

(Kỳ cuối: Xây dựng người Hà Nội hội nhập mà không hòa tan, hiện đại nhưng vẫn giữ trọn bản sắc)