Kỳ 1: Văn hóa giao thông - Gốc rễ cho một Hà Nội văn minh

Giao thông Hà Nội đang chịu sức ép ngày càng lớn khi hạ tầng chưa theo kịp tốc độ gia tăng phương tiện. Ùn tắc, lấn làn, chiếm vỉa hè… đã trở thành hình ảnh quen thuộc trên nhiều tuyến phố. Những bất cập về kỹ thuật chỉ là phần nổi của tảng băng, bởi gốc rễ của vấn đề nằm ở ý thức và văn hóa tham gia giao thông. Nếu thiếu nền tảng văn hóa, mọi giải pháp hạ tầng dù hiện đại đến đâu thì cũng chỉ là “giải pháp tình thế”, không thể mang lại một đô thị thực sự văn minh.

Ô tô lấn làn, xe máy điền vào chỗ trống

Hà Nội hiện có khoảng 8 triệu xe máy và gần 1,5 triệu ô tô, với tốc độ gia tăng phương tiện cá nhân trung bình lên tới 4,5% mỗi năm. Trong khi đó, vận tải công cộng mới chỉ đáp ứng được khoảng 19,5% nhu cầu đi lại của người dân, khiến giao thông cá nhân vẫn là lựa chọn chủ đạo. Áp lực vì thế dồn lên từng con đường, từng nút giao, nhất là vào giờ cao điểm khi hàng vạn phương tiện chen chúc cùng lúc trên những tuyến phố vốn đã quá tải.

Dù phương tiện tăng nhanh, quỹ đất dành cho giao thông của Hà Nội chỉ đạt khoảng 12,13% diện tích đô thị, bằng một nửa so với chỉ tiêu quy hoạch của Chính phủ (20 - 26% đối với khu vực trung tâm). Đất dành cho giao thông tĩnh như bãi đỗ xe, điểm trung chuyển… hiện chưa tới 1%, trong khi tiêu chuẩn phải đạt từ 3 - 4%. Những con số ấy cho thấy hạ tầng giao thông đang “đuối sức” trước tốc độ phát triển của phương tiện cá nhân, khiến bài toán ùn tắc ngày càng phức tạp.

Tình trạng tham gia giao thông theo kiểu "điền vào chỗ trống" khiến việc lưu thông trở nên khó khăn, lộn xộn. Ảnh: Đinh Luyện

Tuy nhiên, ùn tắc không chỉ đến từ hạ tầng chật hẹp. “Nút thắt” lớn hơn nằm ở ý thức của người tham gia giao thông. Không khó để bắt gặp cảnh ô tô lấn làn, xe máy chen qua từng khoảng trống, leo lên vỉa hè hoặc phóng nhanh vượt ẩu. Những hành vi tưởng như nhỏ nhặt ấy, khi lặp lại hàng nghìn lần mỗi ngày, đã tạo nên một vòng luẩn quẩn khiến nơi hỗn loạn giao thông vừa là hệ quả, vừa là nguyên nhân của chính sự thiếu văn hóa ứng xử trên đường.

Trên các tuyến đường hướng tới trung tâm Thành phố như Hồ Tùng Mậu, Xuân Thủy, cảnh ùn tắc cục bộ diễn ra gần như thường nhật vào cao điểm mỗi sáng. Ô tô lấn sang làn xe máy, còn xe máy lại “điền vào chỗ trống”, tìm mọi cách thoát khỏi đám đông. Cảnh tượng ấy khiến không gian giao thông vốn chật hẹp càng trở nên rối loạn, tiềm ẩn nhiều nguy cơ va chạm.

Tại đường Nguyễn Trãi hàng dài ô tô nối đuôi chiếm gần hết lòng đường, buộc xe máy phải luồn lách, di chuyển kiểu “chạy chen giữa khe hở”. Đáng nói, đây từng là tuyến đường được thí điểm tách làn bằng hàng rào cứng giữa ô tô và xe máy. Dù hàng rào nay đã được tháo dỡ, hệ thống biển báo vẫn giữ nguyên, khiến nhiều người điều khiển phương tiện lúng túng, còn trật tự giao thông trở nên lộn xộn hơn.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại đường Nguyễn Xiển đoạn giao Nghiêm Xuân Yêm kéo dài đến nút Khuất Duy Tiến - Nguyễn Trãi, vào giờ cao điểm, thường có 4 - 5 hàng ô tô chiếm gần hết lòng đường, khiến xe máy buộc phải leo vỉa hè để di chuyển.

Không chỉ phương tiện, vỉa hè ở nhiều tuyến phố cũng bị chiếm dụng làm nơi kinh doanh, trông giữ xe, khiến người đi bộ, đối tượng vốn là yếu thế nhất buộc phải xuống lòng đường, đối mặt với nguy cơ mất an toàn. Những hình ảnh đó phản ánh rõ “khoảng trống văn hóa” trong ứng xử giao thông đô thị. Hạ tầng có thể mở rộng, quy định có thể siết chặt, nhưng nếu ý thức của người tham gia giao thông không thay đổi, thì ùn tắc, va chạm và sự hỗn loạn vẫn sẽ tái diễn mỗi ngày.

Vấn đề cấp bách

Nhiều chuyên gia giao thông cho rằng, để giải quyết tận gốc những vấn đề giao thông đô thị như ùn tắc, tai nạn hay ô nhiễm, việc đầu tư hạ tầng, mở rộng đường hay phát triển hệ thống vận tải công cộng là rất cần thiết, nhưng chưa đủ. Yếu tố quyết định vẫn là ý thức và văn hóa của người tham gia giao thông. Bởi hạ tầng có thể xây dựng trong vài năm, nhưng văn hóa phải được hình thành, bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Theo nhà văn Nguyễn Văn Học, người đã giành giải Nhì của cuộc thi viết “Vì an toàn giao thông Thủ đô”, “văn hóa” chính là gốc của một xã hội văn minh và tiến bộ. Trên thế giới có gần 200 định nghĩa khác nhau về văn hóa, song có thể hiểu khái quát rằng, văn hóa là tổng hòa những giá trị tinh thần, những chuẩn mực ứng xử tốt đẹp của cộng đồng người. Cùng với sự phát triển của xã hội, khái niệm này ngày càng mở rộng, lan tỏa đến mọi lĩnh vực đời sống, từ văn hóa ẩm thực, văn hóa du lịch, đến cả văn hóa giao thông, một biểu hiện cụ thể của trình độ văn minh đô thị.

Luận giải sâu hơn về nội hàm khái niệm này, chuyên gia giao thông Vũ Hồng Trường cho rằng, văn hóa giao thông được thể hiện ở bốn khía cạnh chính. Trước hết, đó là nhận thức của mỗi người về ý nghĩa, vai trò và tác động của giao thông đối với phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống. Từ nhận thức đúng mới hình thành hành vi chuẩn mực.

Xe máy "leo vỉa hè" trên trục đường Nguyễn Xiển. Ảnh: Đinh Luyện

Thứ hai, văn hóa giao thông thể hiện ở tính tự giác, nghiêm túc chấp hành luật lệ, tôn trọng các quy định về phương tiện, người điều khiển và kết cấu hạ tầng giao thông.

Thứ ba, đó là thái độ ứng xử đúng mực khi tham gia giao thông, nghiêm khắc với người vi phạm, nhưng lại biết nhường nhịn, thân thiện, hỗ trợ người yếu thế, người gặp tai nạn. Một xã hội văn minh được nhận biết ngay từ cách người dân ứng xử với nhau trên đường phố.

Đáng chú ý, ông Trường nhấn mạnh yếu tố thứ tư, được xem là đỉnh cao của văn hóa giao thông, chính là ý thức lựa chọn phương tiện đi lại vì lợi ích cộng đồng. Khi người dân chủ động giảm dần việc sử dụng phương tiện cá nhân, chuyển sang phương tiện công cộng, đó không chỉ là hành động tiết kiệm hay tuân thủ, mà là biểu hiện của ý thức trách nhiệm vì sự phát triển bền vững của đô thị.

Rõ ràng, để giải quyết tận gốc các vấn đề giao thông đô thị, đầu tư hạ tầng là cần thiết nhưng chưa đủ. Yếu tố quyết định vẫn là ý thức và văn hóa của người tham gia giao thông. Văn hóa giao thông, được xem là gốc rễ của xã hội văn minh, bao hàm sự tự giác chấp hành luật lệ, thái độ ứng xử nhân văn và đỉnh cao là ý thức trách nhiệm vì cộng đồng. Bởi lẽ, văn hóa cần được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Do đó, việc tập trung nâng cao nhận thức và chuẩn mực ứng xử chính là giải pháp bền vững để kiến tạo một đô thị an toàn, văn minh và tiến bộ.

(Còn tiếp)