Hổ vốn gần gũi trong đời sống của người Việt

(LĐTĐ) Đứng thứ 3 trong số 12 con giáp, Hổ là một con giáp đặc biệt gắn liền với lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam. Hổ xuất hiện trên các vật liệu kiến trúc, trên gốm, trên vải... từ lâu, sự đa dạng về hình tượng chúa tể sơn lâm trong mỹ thuật cổ Việt Nam đã được coi là biểu tượng cho sức mạnh tâm linh, thể hiện vũ trụ quan của người Việt.
Tuổi Hổ với khát vọng năm Dần Thấy gì từ những bộ phim trăm tỷ, trăm tập? Sự biến hóa của hình tượng hổ trong mỹ thuật cổ Việt Nam

Xuất hiện trong các vật dụng, kiến trúc

Hình tượng hổ trong nghệ thuật gốm xuất hiện sớm nhất trên các thạp gốm hoa nâu thời Trần, nổi tiếng với chiếc thạp hoa nâu khắc hình 3 con hổ đuổi nhau tại Bảo tàng Guimet (Paris, Pháp). So với các linh vật như rồng, phượng, lân hoặc những con vật bình thường khác như chim, cá, vịt, hươu, ngựa... hình ảnh của hổ là xuất hiện khá hiếm hoi trên đồ gốm. Dù vậy, sự hiện diện của hổ trên đồ gốm khá sớm và có tính liên tục.

Hổ vốn gần gũi trong đời sống của người Việt
Hồ trên thạp gốm hoa nâu thế kỷ 13-14 trang trí hình hổ đang đuổi bắt ngựa trên lưng có cắm cờ hiệu; hổ được tạo hình khoẻ khoắn, sinh động, mang vẻ dũng mãnh khi rượt đuổi nhau hoặc rượt đuổi con mồi.

Hình tượng hổ cũng xuất hiện trên nhiều dòng đồ gốm khác, với phong cách tạo hình khác biệt, tạo nên những dấu ấn riêng, độc đáo và thú vị. Minh chứng này là kết quả của quá trình khai quật khảo cổ học ở tàu cổ Cù Lao Chàm (năm 1997-2000) và khai quật ở các lò gốm cổ vùng Nam Sách, Bình Giang (Hải Dương).

Từ đó cho thấy các loại đồ gốm xuất khẩu với loại hình phong phú, mỹ thuật đặc sắc, trong đó có nhiều tiêu bản gốm trang trí đề tài hổ như bình gốm hoa lam, kendy, đĩa gốm men lam và nhiều màu, đĩa gốm hoa lam, hộp gốm hoa lam... chứng tỏ hổ là một đề tài trang trí được các thợ gốm và những người đặt hàng ưa chuộng. Những hình hổ này hoàn toàn không mang các ý nghĩa tâm linh, tôn giáo, tín ngưỡng hay sự sợ hãi, sùng bái như các thời kỳ trước mà thường là các đồ án trang trí tươi vui, sinh động.

Bước vào thế kỷ 16-18, hình tượng hổ có mặt nhiều trong các kiến trúc điêu khắc đình làng. Đình làng là công trình kiến trúc cổ truyền độc đáo của Việt Nam, bảo tồn khá trọn vẹn những đặc điểm nghệ thuật kiến trúc, đậm đà sắc thái dân gian.

Hổ là một đề tài ưa thích trong các bức chạm trên kiến trúc gỗ đình làng. Những ngôi đình nổi tiếng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam như Tây Đằng, Chu Quyến, Nghiêm Xá (Hà Nội), Trùng Hạ (Ninh Bình), đình Chảy (Hà Nam), Thổ Tang (Vĩnh Phúc), Hùng Lô (Phú Thọ) đều có chạm khắc những đề tài có liên quan đến hổ.

Hổ vốn gần gũi trong đời sống của người Việt
Bức chạm hổ trên ô thoáng cửa, thế kỷ 17.

Hổ trong điêu khắc đình làng thường không phải là các tác phẩm độc lập mà thường tham gia vào các hoạt cảnh như: hổ chạy theo chân Đinh Bộ Lĩnh trong cảnh mả táng hàm rồng, người cưỡi hổ (đình Chu Quyến), người cầm giáo đâm hổ (đình Tây Đằng), người đánh hổ, người và voi săn hổ (đình Chảy), hổ cày ruộng (đình Hùng Lô), người cầm súng bắn hổ (đình Hạ Hiệp)...

Hình ảnh hổ trong điêu khắc đình làng thể hiện trong một thế giới gần gũi, thân quen, không bị lệ thuộc, gò bó về tạo hình, đa dạng về thủ pháp, giản lược về hình thức, thể hiện cái nhìn hồn nhiên, mộc mạc, hóm hỉnh, đầy sức sống của nghệ thuật dân gian truyền thống.

Gần gũi hơn nữa là hình tượng hổ trong tranh dân gian hàng trống. Điển hình, Ngũ hổ là tranh dân gian thuộc dòng tranh Hàng Trống. Đây là bức tranh nổi tiếng được lưu truyền qua nhiều đời thường được bày trong những không gian thờ phụng. Trong tín ngưỡng dân gian, hổ được xem là linh vật có sức mạnh, oai linh, được tôn thờ. Ngoài tranh ngũ hổ còn có các tranh độc hổ theo màu sắc tương ứng: hoàng hổ, thanh hổ, bạch hổ, xích hổ, hắc hổ.

Hổ vốn gần gũi trong đời sống của người Việt
Tranh Ngũ hổ Hàng Trống do nghệ nhân Lê Đình Nghiên thể hiện, thuộc bộ sưu tập Lê Tuấn Anh với Hoàng hổ: được vẽ ngồi ở vị trí trung tâm, trước mặt có lệnh bài, trấn giữ Trung ương - ứng với hành Thổ; Bạch hổ: trấn giữ phương Tây - ứng với hành Kim; Hắc hổ: trấn giữ phương Bắc - ứng với hành Thuỷ; Thanh hổ: trấn giữ phương Đông - ứng với hành Mộc; Xích hổ: trấn giữ phương Nam - ứng với hành Hoả.

Màu sắc trong tranh hổ Hàng Trống khá lộng lẫy uy nghi nhưng cũng không kém phần hài hòa, độc đáo. Việc dựa trên nguyên lý ngũ hành để phối màu càng giúp bức tranh có nhiều ý nghĩa. Đường nét và cách tạo hình khỏe khoắn mang tính ước lệ cao được thể hiện theo lối đơn tuyến bình đồ, không theo quy luật xa gần của thị giác, các hình khối được sắp xếp nổi bật nhưng không kém phần uyển chuyển. Kết hợp cùng các hoạ tiết như mây ngũ sắc, cờ, kiếm, tinh tú... tạo thành một tổng thể uy nghiêm, hài hoà, cân bằng theo thẩm mỹ dân gian.

Hổ đóng vai trò quan trọng trong đời sống con người

Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Đỗ Văn Trụ - Chủ tịch Hội Di sản văn hoá Việt Nam, cho rằng, trong lịch sử Việt Nam và trong 12 con giáp, con hổ giữ vai trò rất quan trọng, đứng vị trí số 3 và con hổ rất gắn bó với đời sống con người, trong cả Mỹ thuật từ xa xưa tới nay. Con hổ thể hiện sức mạnh oai phong, lẫm liệt mà dân ta gọi con hổ với cái tên rất kính trọng, là chúa tể rừng xanh, là hồm, cọp, ông kễnh… chứng tỏ người Việt Nam rất tôn sùng loài vật này.

Bên cạnh đó, bà Phạm Thị Hoàng Oanh - Phó giám đốc Khu di tích lịch sử Đền Hùng, cũng cho biết, dọc theo sự phát triển của lịch sử dân tộc, hình tượng hổ gắn liền với các thời đại khác nhau và cho thấy được sự phong phú, đa dạng trong mỹ thuật tạo hình cũng như mỹ thuật của người Việt trong đời sống hàng ngày.

Đánh giá về hình tượng hổ trong lịch sử dân tộc và mỹ thuật Việt, bà Nguyễn Thị Thu Hoan - Phó giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cho biết: “Trong các linh vật, có lẽ hổ là một trong những linh vật được xuất hiện rất sớm. Hổ xuất hiện khá lâu đời từ những hình khắc thời tiền sử.

Hổ vốn gần gũi trong đời sống của người Việt
Bà Nguyễn Thị Thu Hoan - Phó giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Giao long - con thuồng luồng chỉ xuất hiện ở trên những hình khắc, trên những qua của các di vật đồ đồng. Còn riêng hổ, chúng ta thấy cả trong nghệ thuật tượng tròn, cụ thể là trên nắp thạp Vạn Thắng - bảo vật quốc gia. Hình tượng hổ từ thời văn hoá Đông Sơn đã rất gần gũi và gắn bó với đời sống con người. Rất ít linh vật được trang trí trong thời kỳ văn hoá Đông Sơn, nhưng lại xuất hiện hình tượng hổ. Từ đó ta có thể thấy rất rõ hình tượng vai trò của hổ trong lúc này”.

Cũng theo Phó giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, thứ nhất, hình tượng hổ mang ý nghĩa đầu tiên là quan niệm về kính niệm, kính sợ hoặc thể hiện sự oai linh từ con hổ. Chính vì vậy hổ xuất hiện trên qua - một vũ khí cổ, rõ ràng thể hiện sức mạnh. Thứ hai, hình tượng hổ được thể hiện trên nắp thạp Vạn Thắng trong tư thế đang vồ mồi. Tất cả hình tượng đó đều thể hiện hình tượng oai linh của hổ.

Thời kỳ Đông Sơn cho đến thời kỳ sau theo tiến trình lịch sử, hổ với các chức năng khác nhau và được sử dụng trong đời sống với những quan niệm khác nhau. Từ thế kỷ 1-3, trong thời cổ đại đã có sự xuất hiện của "tứ linh" chỉ hướng, tín ngưỡng, tôn giáo. Hình tượng hổ cũng có lúc lại rất gần gũi, trên đồ gốm trong trưng bày gắn liền với đời sống sinh hoạt của con người. Hình tượng hổ ra đời sớm nhưng rất xuyên suốt trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam qua rất nhiều chất liệu và rất nhiều các loại hình, đó là nét độc đáo riêng biệt của dân tộc Việt.

Quang Linh

Có thể bạn quan tâm

Nên xem

Chủ tịch nước Tô Lâm tuyên thệ, phát biểu nhậm chức

Chủ tịch nước Tô Lâm tuyên thệ, phát biểu nhậm chức

(LĐTĐ) Sáng nay (22/5), sau khi được Quốc hội bầu giữ chức Chủ tịch nước nhiệm kỳ 2021 - 2026, Chủ tịch nước Tô Lâm đã tuyên thệ và phát biểu nhậm chức.
Quốc hội thông qua Nghị quyết bầu Chủ tịch nước với ông Tô Lâm

Quốc hội thông qua Nghị quyết bầu Chủ tịch nước với ông Tô Lâm

(LĐTĐ) Sáng 22/5, với 472/473 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, đạt tỷ lệ 96,92%, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết bầu Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam nhiệm kỳ 2021 - 2026 đối với ông Tô Lâm.
TRỰC TUYẾN: Chuyên đề “Nâng cao kiến thức pháp luật lao động và an toàn, vệ sinh lao động”

TRỰC TUYẾN: Chuyên đề “Nâng cao kiến thức pháp luật lao động và an toàn, vệ sinh lao động”

(LĐTĐ) Sáng nay (22/5), tại Hội trường Thanh tra Sở Giao thông vận tải Hà Nội, Báo Lao động Thủ đô phối hợp cùng Công đoàn ngành Giao thông vận tải Hà Nội tổ chức buổi Đối thoại - giao lưu trực tuyến - truyền thông chính sách năm 2024 với chuyên đề: “Nâng cao kiến thức pháp luật lao động và an toàn, vệ sinh lao động”.
TRỰC TUYẾN HÌNH ẢNH: Nâng cao kiến thức pháp luật lao động và an toàn vệ sinh lao động

TRỰC TUYẾN HÌNH ẢNH: Nâng cao kiến thức pháp luật lao động và an toàn vệ sinh lao động

(LĐTĐ) Sáng nay (22/5), Báo Lao động Thủ đô phối hợp với Công đoàn ngành Giao thông vận tải Hà Nội tổ chức buổi Đối thoại - giao lưu trực tuyến - truyền thông chính sách năm 2024 với chủ đề: “Nâng cao kiến thức pháp luật lao động và an toàn vệ sinh lao động”.
Người mang “luồng gió mới” trong công tác hoạt động của Hội Cựu chiến binh

Người mang “luồng gió mới” trong công tác hoạt động của Hội Cựu chiến binh

(LĐTĐ) Trách nhiệm, nhiệt tình, nhân ái, luôn hết lòng vì công việc và thể hiện tốt vai trò Chủ tịch Hội Cựu chiến binh (CCB)… Đó là cảm nhận chung của cán bộ, hội viên Hội CCB phường khi nhắc đến đồng chí Đoàn Viết Mạnh - Chủ tịch Hội CCB phường Đồng Mai (quận Hà Đông, Hà Nội). Người được ví như “luồng gió mới”, mang đến sức trẻ, sự nhiệt huyết và tinh thần trách nhiệm cao với hoạt động của Hội.
Hà Nội ngày nắng, chiều và đêm có mưa rào và dông nhiều nơi

Hà Nội ngày nắng, chiều và đêm có mưa rào và dông nhiều nơi

(LĐTĐ) Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, khu vực Hà Nội hôm nay (22/5) trời nhiều mây, chiều tối và đêm có mưa rào và dông vài nơi, ngày nắng.
Dự án nối đường Võ Văn Kiệt với cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Bài 1: Khởi công rầm rộ rồi “đắp chiếu”

Dự án nối đường Võ Văn Kiệt với cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Bài 1: Khởi công rầm rộ rồi “đắp chiếu”

(LĐTĐ) Khởi công rầm rộ nhưng rồi chỉ sau thời ngắn, dự án BOT nối đường Võ Văn Kiệt với cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương “bỗng dưng” ngưng trệ, “đắp chiếu” suốt 6 năm nay. Điều này đã kéo theo nhiều hệ luỵ mà cho đến bây giờ các cơ quan, ban ngành ở TP.HCM vẫn đang loay hoay tìm phương án giải quyết.

Tin khác

Lan tỏa nét đẹp văn hóa qua "Vu Lan - Đạo hiếu & Dân tộc" năm 2024

Lan tỏa nét đẹp văn hóa qua "Vu Lan - Đạo hiếu & Dân tộc" năm 2024

(LĐTĐ) Chiều 21/5, Ban Thông tin Truyền thông Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức họp báo giới thiệu về chương trình "Vu Lan - Đạo hiếu & Dân tộc năm 2024".
Độc đáo Lễ hội trái cây Nam bộ sắp diễn ra tại TP.HCM

Độc đáo Lễ hội trái cây Nam bộ sắp diễn ra tại TP.HCM

(LĐTĐ) Lễ hội trái cây Nam Bộ lần thứ 20 sẽ khai mạc vào ngày 1/6 và diễn ra đến hết ngày 31/8 tại Khu Du lịch Văn hóa Suối Tiên, đây là một điểm nhấn trong chuỗi các hoạt động của Lễ hội Sông nước Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) lần thứ 2 năm 2024.
Triển lãm di sản Thăng Long - Hà Nội tại Trung Quốc

Triển lãm di sản Thăng Long - Hà Nội tại Trung Quốc

(LĐTĐ) Gần 100 tài liệu, hình ảnh của Hà Nội được giới thiệu tới người dân Trung Quốc tại triển lãm “Thăng Long - Hà Nội: Di sản kết nối và hội tụ”. Triển lãm nhằm góp phần thắt chặt hơn nữa mối quan hệ hợp tác giữa thành phố Hà Nội và thành phố Bắc Kinh nhân kỷ niệm 30 năm thiết lập quan hệ hợp tác.
Những tàn phai rực rỡ!

Những tàn phai rực rỡ!

(LĐTĐ) Một sớm sau vườn nhà, nắng chiếu xuống chiếc sân đất uốn lượn đường chổi của bà, còn bà tôi thì nhỏ nhắn ngồi bên đống lá khô vừa gom lại. Bà hay đốt đám lá khô rồi sưởi ấm những buổi sáng mùa đông. Nếu thức sớm, tôi cũng hay đến ngồi bên đống lửa, huơ huơ tay rồi cời lên cho nó cháy hết, hít thở đầy lồng ngực mùi khói thơm thơm.
Truyền hình trực tiếp chương trình "Trường Sơn - chân trần chí thép" trên VTV1

Truyền hình trực tiếp chương trình "Trường Sơn - chân trần chí thép" trên VTV1

(LĐTĐ) Nhân kỉ niệm 65 năm đường Hồ Chí Minh, chương trình "Trường Sơn - chân trần chí thép" được truyền hình trực tiếp từ Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn linh thiêng vào lúc 20h10 trên VTV1.
Bình chọn 50 tác phẩm văn học, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam tiêu biểu

Bình chọn 50 tác phẩm văn học, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam tiêu biểu

(LĐTĐ) Kỷ niệm 134 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh; hướng tới kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, tối ngày 18/5, tại Nhà hát Lớn Hà Nội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức Lễ phát động bình chọn 50 tác phẩm văn học, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam tiêu biểu, xuất sắc sau ngày đất nước thống nhất với chủ đề “Những bản hùng ca đất nước”.
Hành trình 25 năm Tủ sách Di sản Hồ Chí Minh: Từ hiểu đến làm theo Bác

Hành trình 25 năm Tủ sách Di sản Hồ Chí Minh: Từ hiểu đến làm theo Bác

(LĐTĐ) Ngày 18/5, Nhà xuất bản Trẻ tổ chức kỷ niệm 25 năm thành lập Tủ sách Di sản Hồ Chí Minh và triển lãm bộ sách và mô hình Không gian Văn hóa Hồ Chí Minh tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM).
Triển lãm “Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người” giới thiệu hơn 150 hình ảnh, tài liệu, bản trích

Triển lãm “Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người” giới thiệu hơn 150 hình ảnh, tài liệu, bản trích

(LĐTĐ) Từ ngày 17 - 22/5, tại Nhà triển lãm 45 Tràng Tiền, Hà Nội, diễn ra triển lãm “Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người”.
Triển lãm 55 bức tranh “Tấm lòng của họa sĩ Việt kiều với Bác Hồ”

Triển lãm 55 bức tranh “Tấm lòng của họa sĩ Việt kiều với Bác Hồ”

(LĐTĐ) Nhân dịp kỷ niệm 134 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2024), Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam phối hợp với Hội Thái Việt tại tỉnh Nakhon Phanom Thái Lan tổ chức triển lãm “Tấm lòng của hoạ sĩ Việt kiều với Bác Hồ”.
Sớm bình yên

Sớm bình yên

(LĐTĐ) Cúc, cù, cu... cu, cu... Tiếng chim cu gáy vọng đều đều xung quanh nhà đã đánh động bình minh. Cuối tuần thức dậy ở nhà ba mẹ, được nghe thanh âm của bầy chim cu, lòng tôi chợt thấy dâng trào cảm giác bình yên thân thương quá đỗi.
Xem thêm
Phiên bản di động