Bài 2: An cư để lạc nghiệp

Bước tiến về tư duy và chính sách

Sau khi Hà Nội chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp, công tác chỉnh trang và tái thiết đô thị được đẩy mạnh với cách tiếp cận mới: “lấy người dân làm trung tâm, lấy hiệu quả xã hội làm thước đo”. Trong đó, dự thảo Nghị quyết của HĐND thành phố Hà Nội về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thực hiện dự án chỉnh trang đô thị, cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ được xem là bước tiến lớn về tư duy và cơ chế thực thi. Nghị quyết này không chỉ khắc phục những bất cập của giai đoạn trước mà còn tạo hành lang pháp lý minh bạch, cụ thể và nhân văn, đưa quá trình cải tạo chung cư cũ đi vào thực chất.

Điểm đột phá đầu tiên trong dự thảo chính là sự thay đổi cách tiếp cận: từ “thu hồi - cưỡng chế” sang “thỏa thuận - đồng thuận”. Chính sách bồi thường, tái định cư được thiết kế theo hướng linh hoạt hơn, đảm bảo quyền lợi hợp lý, thực chất cho các chủ sở hữu nhà ở.

Trong Dự thảo lần này, các căn hộ tầng 1 có diện tích kinh doanh cũng được đưa vào xem xét.

Lấy dẫn chứng các quy định đền bù, Dự thảo Nghị quyết nêu rõ: “Trường hợp diện tích sử dụng ngoài diện tích ghi trong giấy tờ chứng minh về quyền sở hữu nhà ở, quyền sử dụng đất nhưng đủ điều kiện để cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật đai thì diện tích này được bồi thường theo hệ số k quy định”.

Ngoài ra, với phần diện tích không thuộc quy định nêu trên nhưng được xây dựng từ trước ngày 1/7/2014, không có văn bản xử lý vi phạm của cơ quan có thẩm quyền thì được bồi thường theo hệ số k=1, diện tích được xây sau 1/7/2014 thì được xem xét bồi thường hỗ trợ bằng tiền theo quy định của Luật Đất đai nhưng không được xem xét để tính bồi thường tái định cư bằng nhà ở.

Chính sách này thể hiện tư duy nhân văn và thực tế: không chỉ xử lý phần “hợp pháp”, mà còn bao dung với các yếu tố lịch sử, đặc thù của giai đoạn đô thị hóa nhanh, khi nhiều hộ dân cơi nới, mở rộng không gian sinh hoạt mà chưa kịp hoàn thiện thủ tục pháp lý.

Theo đại diện Sở Xây dựng Hà Nội, mục tiêu xuyên suốt của Nghị quyết là bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân, đồng thời tạo động lực thu hút doanh nghiệp tham gia cải tạo đô thị. Cơ chế mới không chỉ hướng đến việc “phá cũ, xây mới”, mà là tái thiết toàn diện không gian sống - kinh tế - văn hóa đô thị, bảo tồn giá trị ký ức tập thể song song với phát triển hiện đại.

“Đồng thuận” để thành công

Nếu như dự thảo Nghị quyết của HĐND thành phố Hà Nội về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi thực hiện dự án chỉnh trang đô thị, cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ của HĐND thành phố Hà Nội được coi là cú hích mạnh về tư duy và cơ chế, thì yếu tố quyết định để biến chủ trương thành hiện thực chính là sự đồng thuận xã hội. Không có niềm tin và sự ủng hộ của người dân, doanh nghiệp thì mọi kế hoạch dù được thiết kế bài bản đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống.

Mục tiêu xuyên suốt của Nghị quyết là bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân, đồng thời tạo động lực thu hút doanh nghiệp tham gia cải tạo đô thị.

Tại nhiều khu chung cư cũ như Thành Công, Giảng Võ, Kim Liên, Nguyễn Công Trứ... người dân đã bắt đầu nhìn thấy tín hiệu tích cực khi được mời tham gia lấy ý kiến, được nghe chính quyền giải thích cặn kẽ về cơ chế đền bù, tái định cư và các phương án quy hoạch mới.

Bài học thời gian qua cho thấy, điểm nghẽn lớn nhất trong các dự án cải tạo chung cư cũ không nằm ở khâu kỹ thuật hay tài chính, mà chính là niềm tin giữa ba bên: “Nhà nước - doanh nghiệp - người dân”. Khi chính sách chưa đủ rõ, doanh nghiệp e ngại rủi ro; người dân lo mất quyền lợi; chính quyền địa phương lúng túng trong thực hiện. Với Nghị quyết mới, Thành phố đã cụ thể hóa trách nhiệm, quyền lợi và quy trình để đảm bảo công bằng cho tất cả các bên. Trong đó, Thành phố “hướng đến” đưa mọi quy trình ra ánh sáng, có cơ chế kiểm soát, có lộ trình rõ. Khi minh bạch, người dân sẽ tin tưởng, doanh nghiệp sẽ yên tâm bỏ vốn.

Một điểm nhấn nữa, đó là cùng với đồng thuận của người dân, yếu tố phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền trong mô hình hai cấp cũng được xem là nền tảng quan trọng. Hiện, Thành phố đang đẩy mạnh công nghệ trong quản lý và truyền thông chính sách, công khai dữ liệu về tiến độ, quy hoạch và danh mục các dự án trên cổng thông tin điện tử để người dân có thể theo dõi, giám sát. Đây là một bước đi mới thể hiện tinh thần “chính quyền phục vụ, dân làm chủ” trong mô hình đô thị thông minh.

Do đó, thay vì phải trình qua nhiều tầng nấc như trước đây, các xã, phường, cấp chính quyền gần dân nhất, sẽ được ủy quyền trực tiếp trong việc tiếp nhận hồ sơ, kiểm kê tài sản, tổ chức lấy ý kiến và giám sát triển khai… Việc công khai thông tin dự án trên cổng điện tử, bao gồm phương án bồi thường, thời hạn bàn giao và tiến độ thi công, giúp người dân có thể giám sát và đối thoại minh bạch với cơ quan chức năng.

Người dân được tham vấn và lấy ý kiến về các dự thảo Quy hoạch cải tạo, xây dựng mới chung cư cũ.

Trao đổi với phóng viên Báo Lao động Thủ đô, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, cho biết: "Cải tạo chung cư cũ là bài toán xã hội, không thể giải bằng mệnh lệnh hành chính. Trong đó, để đề án được thành công phải đặt mình vào vị trí của người dân. Mỗi khu tập thể là một ký ức, một cộng đồng gắn bó hàng chục năm, do đó cải tạo không chỉ là thay đổi không gian vật chất, mà còn là tái thiết cộng đồng".

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm cũng cho rằng: Điểm hay của Nghị quyết là đưa người dân vào vị trí trung tâm, trao quyền cho họ được tham gia, được lựa chọn, được giám sát. Cải tạo chung cư cũ không còn là việc riêng của chính quyền hay doanh nghiệp, mà là sự nghiệp chung của toàn xã hội. Khi chính sách đúng và đủ độ tin cậy, đồng thuận xã hội sẽ tự hình thành đó mới là nền tảng vững chắc cho mọi công trình đô thị bền lâu.

Đây cũng chính là tinh thần mà Đại hội XIII Đảng bộ thành phố Hà Nội thông nhất triển khai, đó là “Xây dựng dựng người Hà Nội thanh lịch, nghĩa tình, trách nhiệm; chú trọng văn hóa ứng xử, đạo đức công dân thời hiện đại. Lấy con người làm trung tâm và thước đo mọi sự phát triển, xây dựng Thủ đô nhân văn, hạnh phúc, công bằng và văn minh, trở thành hình mẫu văn hóa, tri thức dẫn dắt quốc gia”.

Đồng thuận không phải là khẩu hiệu mà là sợi dây gắn kết giữa ý Đảng và lòng dân, mỗi viên gạch trong công trình tái thiết Thủ đô sẽ không chỉ là vật liệu, mà còn là biểu tượng của niềm tin, của khát vọng xây dựng một Hà Nội an toàn, hiện đại, nhân văn, Thành phố đáng sống của mọi thế hệ.

Tuấn Dũng

(Bài cuối: Hướng đến những đô thị nhân văn)