Xây dựng khung pháp lý thống nhất cho chuyển đổi số quốc gia

Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn đại biểu tỉnh Vĩnh Long) cho rằng, tại Điều 21 Phát triển kinh tế số, dự thảo đã bao quát các định hướng quan trọng như hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, phát triển nền tảng số quốc gia, hình thành hệ sinh thái dữ liệu và thúc đẩy năng lực nội sinh về công nghệ. Tuy nhiên, nhiều nội dung vẫn thiên về liệt kê chính sách mà chưa nêu rõ cơ chế thực thi, đồng thời cũng chưa phân định đầy đủ vai trò giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Đại biểu Thạch Phước Bình phát biểu thảo luận. (Ảnh: QH)

Theo đại biểu Thạch Phước Bình, một số khái niệm như “nền tảng số quốc gia”, “hệ sinh thái dữ liệu” hay “năng lực cạnh tranh quốc tế” nếu đưa vào luật với tiêu chí cứng có thể khó phù hợp với thực tiễn và nhanh chóng lạc hậu. Do đó, đề nghị giữ lại các nguyên tắc lớn, còn tiêu chí lựa chọn nền tảng, mô hình vận hành và cơ chế triển khai cụ thể nên giao Chính phủ quy định.

Liên quan đến Điều 22 hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh chuyển đổi số, dự thảo đã thể hiện rõ sự quan tâm của Nhà nước trong việc hỗ trợ đào tạo, tư vấn, tiếp cận nền tảng số và nguồn lực tài chính. Tuy nhiên, đại biểu Thạch Phước Bình nhận định, danh mục hỗ trợ được nêu khá chi tiết, trong khi nhu cầu doanh nghiệp thay đổi liên tục theo công nghệ. Vì vậy, dự thảo chỉ nên quy định theo nhóm hỗ trợ, còn danh mục hỗ trợ cụ thể giao Chính phủ điều chỉnh theo từng giai đoạn, đồng thời quán triệt nguyên tắc ưu tiên doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như các địa bàn khó khăn.

Đối với công tác thống kê và đo lường kinh tế số tại Điều 23, đại biểu Thạch Phước Bình cho rằng đây là nội dung rất quan trọng đối với quản trị nhà nước. Nhưng việc quy định hệ thống chỉ tiêu thống kê ngay trong luật có thể gây áp lực cập nhật liên tục vì chuẩn quốc tế thay đổi nhanh. Do đó, trong Luật chỉ quy định nguyên tắc bảo đảm thống kê đầy đủ, khách quan và phù hợp với thông lệ quốc tế; còn chỉ tiêu cụ thể, phương pháp đo lường và cơ chế báo cáo nên giao Chính phủ hướng dẫn.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận. (Ảnh: QH)

Tại Điều 24 về phát triển xã hội số, đại biểu Thạch Phước Bình cho rằng, dự thảo đã thể hiện rõ tính bao trùm, hướng tới hỗ trợ người dân tiếp cận bình đẳng với các dịch vụ số, thúc đẩy chuyển đổi số trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hoá, lao động – an sinh xã hội và hỗ trợ nhóm yếu thế. Tuy nhiên, quy định quá chi tiết về đối tượng và phương thức hỗ trợ có thể tạo khó khăn cho việc triển khai linh hoạt tại các địa phương. Vì vậy, đề nghị chỉ nên quy định theo nguyên tắc chung, còn mức hỗ trợ, mô hình triển khai và tiêu chuẩn kỹ thuật giao Chính phủ và UBND cấp tỉnh căn cứ điều kiện thực tế.

Về quyền con người, quyền công dân trên môi trường số tại Điều 25, dự thảo cho thấy nhiều điểm tiến bộ, đặc biệt là quyền được thông báo và yêu cầu giải thích khi tương tác với hệ thống trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, một số nội dung mang tính kỹ thuật chuyên sâu (như chuẩn dữ liệu, định dạng chuyển giao hay nguyên tắc thuật toán) theo đại biểu Thạch Phước Bình không nên quy định ở cấp Luật. Đề nghị chỉ giữ các quyền cơ bản, còn quy trình kỹ thuật và thủ tục thực hiện giao Chính phủ quy định.

Tham gia ý kiến về nội dung nguyên tắc kết nối, liên thông của hệ thống thông tin phục vụ cung cấp dịch vụ công trực tuyến tại Chương V, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn đại biểu tỉnh Lâm Đồng) đánh giá cao quy định này. Đây là điều khoản có ý nghĩa nền tảng, không chỉ mang tính mô tả kỹ thuật, mà là trụ cột thể chế để hình thành một Chính phủ số vận hành thống nhất và minh bạch.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh phát biểu thảo luận. (Ảnh: QH)

Nhấn mạnh 3 nhóm nguyên tắc quy định này đang đặt ra, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nêu rõ, thứ nhất, yêu cầu tuân thủ khung kiến trúc tổng thể quốc gia số. Nếu coi hạ tầng số quốc gia như một không gian hạ tầng đặc biệt, khung kiến trúc chính là quy hoạch tổng thể của không gian đó. Việc luật hóa yêu cầu tuân thủ khung kiến trúc là bước chuyển quan trọng, biến định hướng thành nghĩa vụ pháp lý. Kinh nghiệm từ một số quốc gia đi trước như Hàn Quốc đều có bài học chung: Khi toàn bộ hệ thống nhà nước tuân thủ cùng một kiến trúc tổng thể, mô hình “một lần khai báo” thực sự được vận hành, là sự đồng nhất về kỷ luật thể chế.

Thứ hai, kết nối và liên thông phải dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và yêu cầu kỹ thuật thống nhất. Khi không có chuẩn chung, dữ liệu không thể tương thích, Nhà nước không thể vận hành như một hệ thống thống nhất. Do đó, các tiêu chuẩn này cần tham chiếu với chuẩn khu vực và quốc tế, bởi chuyển đổi số là lĩnh vực xuyên biên giới.

Thứ ba, không thiết lập rào cản kỹ thuật trong kết nối và chia sẻ dữ liệu. Đây là nguyên tắc có tính “mở khóa hệ thống”.Thực tế đã chứng kiến nhiều nền tảng được thiết kế theo hướng đóng, hạn chế API, hoặc phụ thuộc nhà cung cấp. Khi dữ liệu là tài sản công, việc giữ dữ liệu vì lợi ích cục bộ là hành vi gây tổn hại trực tiếp đến lợi ích chung. Điều này khẳng định, không có “vùng cấm kỹ thuật” trong chia sẻ dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước.

Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV. (Ảnh: QH)

Bên cạnh việc mở rộng kết nối, dự thảo cũng quy định chặt chẽ trách nhiệm bảo đảm an toàn, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và bí mật nhà nước trong quá trình chia sẻ. Đây là điểm cân bằng rất quan trọng. Đại biểu Trịnh Thị Tú Lan nhấn mạnh, kết nối không thể đánh đổi bằng rủi ro; liên thông không thể đánh đổi bằng mất an toàn. Khi lượng dữ liệu được chia sẻ ngày càng lớn, nếu không có chuẩn bảo mật thống nhất và cơ chế giám sát hiệu quả, hệ thống sẽ dễ bị tấn công, rò rỉ hoặc lạm dụng.

Từ góc độ triển khai, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà nằm ở kỷ luật phối hợp và cơ chế giám sát tuân thủ. Do đó, cần thực hiện các nhóm giải pháp: Một là, xác định rõ cơ quan đầu mối ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn kết nối và liên thông; đồng thời công khai lộ trình áp dụng để các bộ, ngành và địa phương thực hiện thống nhất; Hai là, xây dựng cơ chế đánh giá, xếp hạng mức độ tuân thủ của từng đơn vị; công khai định kỳ để Quốc hội, Chính phủ và nhân dân cùng giám sát; Ba là, quy định rõ chế tài đối với các hệ thống cố tình thiết kế theo hướng đóng, trì hoãn kết nối hoặc xây dựng trái với Khung kiến trúc tổng thể.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng phát biểu tại phiên thảo luận. (Ảnh: QH)

Phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến đóng góp của các đại biểu tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng cho biết, Luật Chuyển đổi số được thiết kế theo hướng là luật khung. Mục tiêu là tạo ra một khung pháp lý thống nhất cho toàn bộ hoạt động chuyển đổi số quốc gia. Luật cũng nhằm tạo sự liên kết các luật chuyên ngành về chuyển đổi số để hình thành một chỉnh thể thống nhất, liên thông, toàn diện, an toàn và hiện đại, nhưng không can thiệp vào nội dung bên trong các luật chuyên ngành. Trên cơ sở góp ý, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục làm gọn lại ở tầm luật khung và loại bỏ các chi tiết hay mô tả kỹ thuật chuyên ngành.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, Luật Chuyển đổi số tích hợp các cấu phần cốt lõi là Kinh tế số và Xã hội số, đồng thời kế thừa phần Chính phủ điện tử từ Luật Công nghệ thông tin. Như vậy, Luật Chuyển đổi số sẽ tập trung xử lý một số nội dung chính để hình thành một quốc gia số. Đó là: Hình thành khung pháp lý thống nhất; thiết lập cơ chế pháp lý cho Chính phủ số, Kinh tế số và Xã hội số; xác lập cấu trúc quản trị quốc gia thống nhất về chuyển đổi số; luật hóa các cơ chế về nguồn lực tài chính, nhân lực số; quy định cơ chế đánh giá định kỳ và công khai các chỉ số chuyển đổi số.