Phân quyền phải theo rủi ro môi trường, không theo địa giới hành chính

Đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn ĐBQH Hà Nội) đánh giá đây là dự án luật quan trọng, thể hiện tinh thần chủ động của Chính phủ trước yêu cầu mới về phát triển lĩnh vực nông nghiệp, môi trường và về vấn đề an toàn dịch bệnh, an toàn thực phẩm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Góp ý cụ thể về những sửa đổi liên quan đến Luật Thú ý, nữ đại biểu cho rằng, các sửa đổi trong điều 11 có ý nghĩa rất quan trọng, đã làm rõ hơn trách nhiệm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong ban hành quy chuẩn kỹ thuật, dự báo - cảnh báo dịch bệnh, thống kê thiệt hại; đồng thời tăng cường phân cấp cho địa phương trong quản lý thú y, kiểm dịch, giết mổ và thuốc thú y. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với kinh nghiệm quốc tế trong quản lý dịch bệnh theo chuỗi giá trị “từ trang trại đến bàn ăn”.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều dịch bệnh nguy hiểm vẫn tiềm ẩn nguy cơ diễn biến phức tạp, ảnh hưởng lớn tới kinh tế và sức khỏe nhân dân. Theo WHO và Tổ chức Thú y Thế giới, hơn 70% bệnh truyền nhiễm mới nổi ở người bắt nguồn từ động vật. Điều này khẳng định kiểm soát dịch bệnh động vật là tuyến phòng thủ đầu tiên của y tế công cộng.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn ĐBQH Hà Nội). (Ảnh: Quốc hội)

Cùng với đó, đại biểu Nguyễn Thị Lan cho rằng, thách thức kháng kháng sinh gia tăng nhanh. Hơn 100 hoạt chất kháng sinh đang được dùng trong chăn nuôi, ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam, lĩnh vực này chiếm tới 60-70% lượng kháng sinh tiêu thụ hằng năm.

Việc sử dụng không đúng cách trong chăn nuôi, thú y khiến vi khuẩn kháng thuốc lan sang người qua thực phẩm và môi trường. WHO coi đây là một trong 10 đe dọa lớn nhất đối với sức khỏe toàn cầu.

Dịch bệnh động vật cũng gây tổn thất kinh tế nặng nề qua chi phí tiêu hủy, tái đàn và sụt giảm sản xuất, tác động trực tiếp đến an ninh lương thực. Điều đó cho thấy đầu tư cho phòng bệnh và hệ thống thú y chính là đầu tư cho ổn định kinh tế - xã hội.

Do đó, bà Lan cho rằng cần nhấn mạnh hơn yêu cầu tăng cường năng lực hệ thống thú y; hoàn thiện giám sát - cảnh báo - kiểm nghiệm; kiểm soát sử dụng thuốc thú y và kháng sinh; đồng thời thúc đẩy kết nối thú y - y tế - môi trường theo mô hình “Một sức khỏe”. Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành nông nghiệp mà còn góp phần trực tiếp bảo vệ sức khỏe nhân dân và nâng cao khả năng ứng phó dịch bệnh quốc gia.

Bên cạnh đó, bổ sung nguyên tắc huy động nguồn lực khoa học - công nghệ trong nước, gồm các viện nghiên cứu, trường đại học và phòng thí nghiệm đạt chuẩn, tham gia xét nghiệm, giám sát và đánh giá rủi ro dịch bệnh. Hiện nay lực lượng này ở Việt Nam chưa được xem là một cấu phần của hệ thống thú y quốc gia, trong khi ở nhiều nước họ giữ vai trò nòng cốt trong giám sát dịch bệnh…

Đại biểu Hà Sỹ Đồng (Đoàn ĐBQH Quảng Trị) nhìn nhận, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật về nông nghiệp và môi trường mang ý nghĩa cấu trúc lại tư duy quản lý.

Những điều khoản được sửa sẽ tác động trực tiếp đến mô hình phát triển nông nghiệp xanh, an ninh tài nguyên, kinh tế rừng - biển - nước - đất; và nếu thiết kế đúng, luật có thể tạo ra nhịp chuyển từ quản lý mệnh lệnh - hồ sơ sang quản trị rủi ro - dữ liệu - minh bạch.

Đại biểu Hà Sỹ Đồng (Đoàn ĐBQH Quảng Trị). (Ảnh: Quốc hội)

Theo ông, thống nhất pháp lý phải đi cùng cơ chế vận hành, không chỉ là câu chữ. Khi triển khai thực tế, có tình trạng cùng một nội dung nhưng hai luật điều chỉnh song hành khiến mỗi nơi áp một cách khác nhau.

Ví dụ dự án đầu tư nông nghiệp phụ thuộc quy hoạch sử dụng đất, nhưng khi chuyển mục đích lại phát sinh thủ tục theo Luật Lâm nghiệp và Luật Bảo vệ môi trường, kéo dài thời gian 12–24 tháng. Một số tỉnh ven biển muốn phát triển nuôi biển công nghệ cao nhưng thiếu tiêu chí phân định giữa vùng khai thác, vùng bảo tồn, vùng điện gió.

Để không rơi vào cảnh pháp luật đúng nhưng không làm được, cần cơ chế chuyển tiếp 24–36 tháng và nguyên tắc tạm áp dụng khi văn bản dưới luật chưa ban hành. Đồng thời, cải cách thủ tục phải đi cùng năng lực hậu kiểm và dữ liệu hóa quản lý. Nhiều thủ tục dài không phải do luật khó mà do cơ quan quản lý giữ thông tin rời rạc, doanh nghiệp phải chạy qua nhiều vòng.

Để thông thoáng thực sự, cần cơ sở dữ liệu môi trường - đất - rừng - nước liên thông quốc gia, hậu kiểm dựa trên dữ liệu thay vì hồ sơ giấy, cho phép miễn lập lại đánh giá tác động môi trường với dự án mở rộng nhưng phải cập nhật báo cáo minh bạch.

Phân quyền phải theo rủi ro môi trường, không theo địa giới hành chính, ví dụ hồ thủy điện xả lũ tỉnh A nhưng gây ngập tỉnh B, cấp phép nước dưới đất ở tỉnh này ảnh hưởng tỉnh khác, dự án nuôi biển vướng chồng lấn bảo tồn.

Vì vậy, đại biểu Hà Sỹ Đồng cho rằng cần cơ chế một đầu mối: Dự án tác động một tỉnh giao địa phương, tác động nhiều tỉnh thì giao trung ương, nguy cơ cao phải thẩm định bởi bộ chủ trì với mục tiêu là rõ người, rõ quyền, rõ trách nhiệm và rõ kiểm soát, tránh phân cấp hình thức giao việc nhưng không giao công cụ khi thực thi.