Lễ hội Đình Hoa Xá - Minh Ngự Lâu và truyền thuyết Bà Chúa Hến làng Tó

Ngày 14 tháng Giêng năm Giáp Thìn, Ủy ban nhân dân xã Tả Thanh Oai đã tổ chức khai mạc Lễ hội Đình Hoa Xá - Minh Ngự Lâu nhằm tưởng nhớ, tri ân công đức của hai vị Thành Hoàng tôn kính, là dịp để tăng thêm tinh thần đoàn kết, phấn đấu xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Cùng nhân dân ôn lại lịch sử gắn với di tích, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tả Thanh Oai Vũ Hoài Sơn cho biết, ấp Hoa Xá, Tả Thanh Oai là một vùng đất có bề dày lịch sử. Đình Hoa Xá và Minh Ngự Lâu là hai công trình văn hóa và kiến trúc nghệ thuật có liên quan mật thiết với nhau, cùng gắn liền với hai vị Thành hoàng làng; đó là vua Lê Đại Hành - Tiên đế của triều Tiền Lê và Bà Chúa Hến - người con gái làng Tó có công giúp vua Lê đánh thắng giặc Tống xâm lược.

Đình Hoa Xá nằm bên dòng sông Nhuệ quanh năm đỏ đậm phù sa, ngày đêm thuyền bè qua lại. Nơi đây đã ghi lại dấu tích chiến thuyền của vua Lê Đại Hành đi đánh giặc. Dòng sông, bến nước, con đò nơi ấy đã chứng kiến mối tình thơ mộng của vị vua nhà Tiền Lê với cô gái làng Tó.

Di tích đã được xếp hạng Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật năm 1994.

Không ai rõ cô gái tên gì, chỉ biết người làng gọi là cô Hến. Tương truyền, lúc còn nhỏ, nhà nghèo, cô Hến sớm lo mò hến bắt cua ven sông Nhuệ, tối về dọc đường kiếm củi. Năm 981 giặc Tống sang xâm lược nước ta, vua Lê Đại Hành cùng các tướng sĩ hành quân qua đường sông Nhuệ, nhân dân các vùng đi giúp vua đánh giặc rất đông.

Một lần, vua qua ấp Hoa Xá, tạm dừng quân để lấy binh lương, giờ ngọ, thấy một cô gái gánh gạo trong đám dân binh. Cô đội nón lá mặc áo vải thô, mắt sáng, mày thanh, mặt sinh như ngọc, miệng cười như hoa. Trong lúc nghỉ chân, cô xuống sông vốc nước rửa tay, có đám mây ngũ sắc che đầu. Nhà vua cho rằng người con gái ấy không phải tầm thường, và lưu tâm chuyện ấy.

Khi đoàn quân ra trận, nhà vua giao cho cô trông coi binh lương, cô có sáng kiến làm bánh chưng, bánh dày, làm ruộng, chăm lo lương thảo cho quân sĩ. Ít lâu sau, đánh tan giặc ở sông Đỗ Lỗ, thiên hạ thái bình, quân sĩ reo ca khúc khải hoàn rước vua về kinh đô Hoa Lư.

Lễ hội Đình Hoa Xá - Minh Ngự Lâu gồm 2 phần là phần lễ và phần hội

Triều đình mở tiệc, thưởng người có công, vua chọn ngày lành, ngự giá Bắc tuần, về ấp Hoa Xá. Vua cho mời cô gái năm xưa, ban quần gấm áo ngự, đón về kinh. Nhà vua phong cho người con gái ấp Hoa Xá là “Đô Hồ quý phi”, vua cấp cho bà 185 mẫu ruộng để bà cho dân làng cày cấy.

Bà đã cùng với đức vua lo bình Chiêm đánh Tống còn lưu chiến tích khắp non sông. Vì vậy cô gái làng Tó - Bà Chúa Hến bên sông Nhuệ đã đi vào thơ văn ghi chép trang trọng vào các câu đối, bài châm được đặt ngang với đức vua Lê Đại Hành ở các vị trí tôn nghiêm trong đình miếu ở các làng ven sông Nhuệ.

Khi bà mất, dân làng Tó cúng giỗ hàng năm và dựng lầu “Minh Ngự Lâu” tại nơi ở cũ của bà. Dân làng tưởng nhớ bà, lấy ngày 15 tháng Giêng hằng năm tổ chức lễ hội theo quan niệm “Tết quanh năm không bằng rằm tháng giêng”.

Trong dân gian, nhiều truyền thuyết về câu chuyện tình này, và khi kể chuyện ai cũng mở đầu với lời thơ rằng: “Chuyện tình sét đánh bên sông. Vua đã phải lòng cô Hến làng tôi...”

Nhân dân xã Tả Thanh Oai hát văn nghệ nhân dịp khai mạc lễ hội Đình Hoa Xá Xuân Giáp Thìn

Đình Hoa Xá quay hướng nam, toạ lạc trên khu đất rộng, địa thế đẹp về phong thuỷ. Giếng đình theo quan niệm tụ thuỷ của người xưa. Qua ba bậc tam cấp đến cổng ngọ môn, bốn trụ xây cao, hai trụ chính cao đến 5m, đỉnh trụ đắp nổi hai con nghê quay vào nhau. Xuống ba bậc tam cấp gặp sân đình ngoài với hành lang và khu tạp cảnh dài tới tam quan.

Tam quan xây bề thế, hai trụ chính xây vuông, đỉnh trụ dắp hai con nghê, dưới trang trí hình tứ linh. Từ cổng lớn tam quan vào sân trong có hai ngựa đá đứng đón với đầy đủ yên cương, quả nhạc. Đình còn bảo lưu được đôi hạc thờ, tượng bà Đô Hồ, ngựa đá thời Lê, bia đá, thần phả, sắc phong... là những tác phẩm có giá trị lịch sử và nghệ thuật. Di tích đã được xếp hạng Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật năm 1994.

Lễ hội Đình Hoa Xá - Minh Ngự Lâu gồm 2 phần là phần lễ và phần hội. Phần lễ gồm các nghi thức: lễ thánh, lễ rước Long ngai ra kiệu, rước kiệu Long ngai về Minh Ngự Lâu, lễ rước nước, lễ mục dục tại Minh Ngự Lâu, rước kiệu hồi loan...

Phần hội gồm những trò chơi truyền thống và giao lưu văn nghệ giữa các đơn vị trong xã và các xã bạn. Ngoài ra lễ hội còn mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, dân làng khỏe mạnh, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu…

Qua lễ hội hằng năm cho thấy sự nỗ lực, cố gắng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của chính quyền và nhân dân xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì.

Bảo Thoa