Hồi sinh sông Tô Lịch từ tầm nhìn phát triển bền vững

Những chuyển động tích cực

Sông Tô Lịch từng là dòng sông gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long - Hà Nội. Thế nhưng nhiều năm trở lại đây, con sông này lại trở thành “điểm nóng” ô nhiễm của Thủ đô, với nước đen, mùi hôi nồng nặc, dòng chảy yếu ớt, gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng môi trường và cảnh quan đô thị dọc hai bên bờ.

Những tháng cuối năm 2025, tiến trình cải tạo sông Tô Lịch đang ghi nhận những chuyển động tích cực rõ nét. Sau khi hoàn thành cơ bản hệ thống cống bao thu gom nước thải, phần lớn lượng nước thải sinh hoạt của người dân đã được tách khỏi dòng sông và dẫn về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá, nhờ vậy, áp lực ô nhiễm trực tiếp xuống sông giảm đáng kể. Nhiều đoạn sông qua địa bàn các phường Cầu Giấy, Đống Đa, Thanh Xuân, Hoàng Liệt… không còn tình trạng nước đặc quánh, mùi hôi gay gắt như trước, nhất là vào mùa nắng nóng.

Cùng với việc xử lý nguồn thải, Thành phố đang triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật và quy hoạch tổng thể nhằm từng bước “trả lại” chức năng sinh thái, cảnh quan cho sông Tô Lịch. Trọng tâm không chỉ là làm sạch nước, mà là khôi phục dòng chảy và tái thiết không gian ven sông. Các hạng mục như kè bờ, chỉnh trị lòng dẫn, mở rộng hành lang xanh, xây dựng đường dạo bộ, điểm sinh hoạt cộng đồng, hệ thống chiếu sáng và cảnh quan ven sông đang được nghiên cứu, tích hợp theo định hướng hình thành một trục cảnh quan sinh thái mới cho khu vực nội đô.

Theo phương án đang được nghiên cứu triển khai, nước từ sông Hồng sẽ được dẫn vào qua trạm bơm Thụy Phương, theo tuyến kênh, mương Thụy Phương, sau đó qua cống Liên Mạc để đưa vào đầu nguồn sông Tô Lịch.

Nhiều chuyên gia cho rằng, khi có dòng nước sạch bổ sung thường xuyên, dòng chảy được duy trì liên tục sẽ giúp tăng khả năng tự làm sạch, hạn chế tình trạng nước tù đọng, đồng thời cải thiện đáng kể chất lượng cảnh quan và môi trường hai bên sông. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các dự án cảnh quan, công viên ven sông phát huy giá trị thực chất, chứ không dừng lại ở những chỉnh trang mang tính ngắn hạn.

Sống nhiều năm bên bờ sông, bà Nguyễn Thị Hồng, phường Đống Đa chia sẻ:“Trước kia cứ đi qua đoạn sông này là phải bịt mũi vì mùi quá nặng. Gần đây nước có lưu thông, mùi đỡ hẳn, không còn đặc quánh như trước nữa. Người dân chúng tôi rất mong Thành phố làm quyết liệt, làm đến nơi đến chốn, để con cháu sau này được sống trong môi trường tốt hơn”.

Còn anh Phạm Minh Đức, phường Cầu Giấy cho rằng, nếu việc cải tạo được thực hiện bài bản, đồng bộ, hiệu quả mang lại sẽ không chỉ dành cho những người sống ven sông: “Nếu Tô Lịch mà hồi sinh thật sự, trẻ con sẽ có thêm chỗ chơi, người lớn có chỗ đi bộ, tập thể dục. Quan trọng hơn là không khí cũng trong lành hơn. Lúc đó không chỉ mấy phường quanh sông, mà cả Thành phố đều được hưởng lợi”.

Chìa khóa giữ dòng chảy bền vững

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của quá trình hồi sinh sông Tô Lịch suốt nhiều năm qua không chỉ nằm ở công nghệ xử lý nước mà chính là vấn đề duy trì dòng chảy ổn định. Khi nguồn nước thải đã được thu gom, nếu dòng sông không có đủ nước sạch bổ sung, lòng sông vẫn dễ rơi vào tình trạng cạn kiệt, bùn lắng tích tụ, làm phát sinh nguy cơ tái ô nhiễm.

Vì vậy, phương án bổ cập nước từ sông Hồng thông qua tuyến Thụy Phương - Liên Mạc đang được xem là “chìa khóa” để duy trì sức sống lâu dài cho dòng sông. Nguồn nước được dẫn từ sông Hồng, qua trạm bơm và hệ thống kênh, mương, cống sẽ bổ sung vào thượng nguồn Tô Lịch, tạo dòng chảy thường xuyên, liên tục từ đầu nguồn đến hạ lưu. Khi dòng chảy được khơi thông và duy trì ổn định, các quá trình tự làm sạch của sông sẽ được phát huy hiệu quả hơn. Lưu lượng nước đủ lớn sẽ giúp tăng hàm lượng ôxy hòa tan, hạn chế lắng đọng chất hữu cơ, giảm phát sinh mùi và cải thiện rõ rệt chất lượng nước theo thời gian.

Đặc biệt, nếu triển khai theo phương án này, bên cạnh mục tiêu phục hồi môi trường, tuyến bổ cập nước này còn góp phần điều hòa, tiêu thoát nước cho khu vực phía Tây và Tây Bắc Thủ đô, như Mỹ Đình, Tây Hồ Tây, khu vực dọc vành đai 2,5 và một số khu đô thị mới. Trong trường hợp này, công tác cải tạo sông Tô Lịch đã không chỉ dừng ở một dự án đơn lẻ mà từng bước gắn kết với bài toán hạ tầng đô thị và phòng, chống ngập úng của Thành phố trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Công trình đập dâng trên sông Tô Lịch đã hoàn thành và đưa vào vận hành từ 25/8.

Trên thực tế, việc bổ cập nước cũng đặt ra những yêu cầu rất cao về kiểm soát chất lượng. Nguồn nước từ sông Hồng cần được kiểm tra, sàng lọc, lắng lọc bùn cát, phù sa, bảo đảm các chỉ số môi trường trước khi bổ sung vào dòng sông. Nếu không kiểm soát tốt khâu này, việc “giải cứu” Tô Lịch có thể vô tình làm phát sinh các nguy cơ ô nhiễm mới.

Bên cạnh đó, hệ thống vận hành phải được thiết kế và quản lý theo hướng lâu dài, ổn định, không mang tính thời vụ. Việc bổ cập nước không thể chỉ làm theo chiến dịch, mà phải trở thành hoạt động thường xuyên, có quy trình vận hành, bảo trì, giám sát nghiêm ngặt. Các trạm bơm, cống dẫn, kênh mương cần được duy tu định kỳ, kết hợp ứng dụng công nghệ giám sát tự động để kiểm soát dòng chảy và chất lượng nước theo thời gian thực.

Song song với bổ cấp nước, công tác nạo vét, xử lý bùn đáy, cải tạo lòng dẫn cũng phải được thực hiện đồng bộ, liên tục… những yêu cầu này đòi hỏi việc cải tạo sông Tô Lịch cần được nhìn nhận như một quá trình lâu dài, nhiều lớp, nhiều bước, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các cấp, cùng với sự giám sát của cộng đồng, có như vậy sông Tô Lịch mới có cơ hội thực sự trở lại đúng vị thế của một không gian sinh thái, cảnh quan, văn hóa trong lòng Thủ đô.