Dựa theo nguyên mẫu 2 người phụ nữ anh hùng

	Những nữ pháo thủ xưa
	Công diễn lần đầu rhapsodie “Đội du kích Hoàng Ngân”
	Khi cái chết không được lưu danh

“Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” của Đạo diễn Hải Ninh sản xuất năm 1972 là một bộ phim tiêu biểu như thế. Cho đến bây giờ, bộ phim hấp dẫn không chỉ ở câu chuyện về những đối đầu và những lựa chọn khắc nghiệt của người dân hai bờ sông Bến Hải khi đất nước bị chia cắt. Mà còn ở cách thức dàn dựng bộ phim với những cảnh được quay ngay tại vùng giới tuyến đầy nguy hiểm, nhưng đó lại chính là nơi các nghệ sĩ ở gần nhất với các “nguyên mẫu” trong phim.

Một cảnh trong phim.

Phim lấy bối cảnh cuộc chiến chống thực dân Pháp kết thúc. Thực hiện Hiệp định Geneve, lực lượng hai phía tập kết về hai bên Nam và Bắc sông Bến Hải, nơi được xác định là vĩ tuyến chia cắt tạm thời trong 2 năm. Trong phim, Dịu (nghệ sĩ Trà Giang) có chồng đi tập kết ra Bắc.

Ở nhà, chị vừa phải lo chăm sóc gia đình chuẩn bị cho ngày sinh con, vừa đảm nhiệm công tác bí mật lãnh đạo nhân dân trong vùng, chống sự đàn áp khủng bố dã man của địch. Chính quyền phía Nam tăng cường đàn áp, cố dập tắt phong trào đấu tranh đòi thi hành hiệp định hòa bình của dân chúng.

Nghệ sỹ Trà Giang và du kích Hoàng Thị Thảo.

Với bản tính yêu nước và kiên cường bất khuất trước kẻ thù, trong quá trình đấu tranh gian nan một mất một còn, Dịu dần trở thành hạt nhân. Sau khi bác cả Thuận, Bí thư chi bộ Đảng địa phương hy sinh, Dịu gánh trên vai trọng trách lãnh đạo phong trào.

Những bắt bớ, giam cầm, tra tấn của địch cùng những dụ dỗ ngon ngọt của tên ác ôn Trần Sùng (nghệ sĩ Lâm Tới) không khiến Dịu và bà con lùi bước. Sức mạnh đoàn kết của đông đảo quần chúng, chủ yếu từ lực lượng nữ, đã được tập hợp và phá tan mọi kế hoạch kìm kẹp của địch; vùng lên tiêu diệt địch bằng đấu tranh vũ trang, kết hợp tài tình với đấu tranh chính trị.

Người đàn bà bằng sắt

Bộ phim được nhà biên kịch Hoàng Tích Chỉ và đạo diễn Hải Ninh viết trong suốt 5 năm, dựa theo nguyên mẫu có thật ở làng cát Gio Linh, Bến Hải của tỉnh Quảng Trị. Sau 5 năm liều mình dưới mưa bom bão đạn, hai nghệ sĩ tài danh đã tạo nên kịch bản bộ phim truyện nhựa dài 2 tập đầu tiên của điện ảnh Việt Nam. Lúc đầu kịch bản là “Bão tuyến”, sau đổi thành “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”.

Nhà biên kịch Hoàng Tích Chỉ kể rằng, năm 1960, ông và đạo diễn Hải Ninh đi thực tế ở “chảo lửa” Vĩnh Linh (Quảng Trị) với mục đích thực hiện một bộ phim vừa phản ánh những đau thương mất mát của chiến tranh vừa phải nói lên được sự tự hào của những người con mảnh đất này.

Đi xe đạp mấy trăm cây số mới vào được giới tuyến Vĩnh Linh, tại đây hai người đã gặp một người phụ nữ mà sau này cô trở thành nguyên mẫu của nhân vật Dịu trong phim. Nguyên mẫu của nhân vật Dịu là một nữ chiến sỹ địa phương có cuộc đời đau thương nhưng rất dũng cảm.

Mới đầu, khi các đồng chí công an ở Cửa Tùng giới thiệu, cả ông lẫn đạo diễn Hải Ninh đều hết sức ngạc nhiên, còn tưởng là nhầm. Đó là người phụ nữ có dáng vóc khắc khổ của nông thôn nhưng lại ăn mặc kệch cỡm với một cái áo cổ rộng và ngắn cũn cỡn, hở hết cả bụng. Sau đó mọi người mới giải thích, chị là cán bộ cốt cán của ta, đang được cài ở bờ Nam để hoạt động nên phải ăn mặc theo “mốt Lệ Xuân”, chấp nhận các “điều lệ”, “quy cách” của chính quyền Ngô Đình Diệm để dễ bề hoạt động trong lòng địch.

Nghe kể, chị có chồng tập kết ra Bắc. Chính quyền miền Nam bắt chị tập trung cùng những phụ nữ có chồng tập kết, ép làm Giấy ly hôn và phải lấy người miền Nam. Khi họ phản đối đã bị nhốt vào “trại ly hôn” để “tuyên truyền, cải tạo”. Chị là một trong những người phản đối mạnh mẽ nhất nên bị đưa giam hết nhà tù này sang nhà tù khác.

Điều còn ám ảnh nhà Biên kịch Hoàng Tích Chỉ cho đến tận hôm nay là thái độ bình thản đến lạ lùng của người phụ nữ đó khi kể về cuộc đời đau thương của mình. Khi bị bắt vào tù, chị đang có thai. Chị đã bị bọn địch tìm mọi cách phá thai hòng không cho “một thằng Việt cộng con ra đời” nhưng chị đã may mắn được các đồng chí của mình trong tù bảo vệ, bao bọc. Một tên cai ngục đã giúp chị đưa em bé chạy thoát.

Chị chỉ kịp chạy sang bờ bên kia, trao con cho chồng, rồi lại vội vã trở về bên bờ Nam - huyện Gio Linh, nơi quê hương chị đang bị chìm trong đau thương để chiến đấu. Chị đã không thể sống một cuộc sống yên bình cùng chồng con bên này bởi chị đang gánh trên vai một nhiệm vụ lớn lao là Bí thư chi bộ Gio Linh, lãnh đạo các đồng chí của mình nhanh chóng giải phóng quê hương...

Sau khi gặp và nghe câu chuyện của chị, nhà Biên kịch Hoàng Tích Chỉ đã nhận ra, nhân vật chính của “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” không phải đi tìm nữa. Giây phút ấy ông phải thốt lên rằng: “Đây là người đàn bà bằng sắt”.

Cuộc hẹn không thành

Một người phụ nữ khác có những ảnh hưởng cực lớn đến “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” là du kích Hoàng Thị Thảo. Trước khi vào vai Dịu, diễn viên Trà Giang đã có cuộc gặp gỡ tình cờ với cô du kích chỉ mới 22 tuổi nhưng đã là Huyện ủy viên, Bí thư kiêm Xã đội trưởng xã Gio Hà (Gio Linh, Quảng Trị). Cuộc gặp gỡ mà Trà Giang tâm sự rằng đã tạo cảm hứng cho bà hóa thân hoàn hảo vào nhân vật Dịu. Hoàn cảnh của chị Thảo cũng rất đáng thương, cha mất, mẹ bị giặc bắn, anh trai bị tù đày…

Tuy vậy, chị Thảo vẫn đứng lên cầm súng gia nhập đội du kích để hoạt động cách mạng. Câu chuyện về cuộc đời của chị Thảo trùng hợp đến kỳ lạ với nhân vật Dịu trong “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” khiến cho nghệ sĩ Trà Giang nhập vai rất đạt. Nghệ sĩ Trà Giang kể, khi nghe chị Thảo kể câu chuyện về cuộc đời mình bà đã ôm chị khóc nức nở và hẹn sẽ có ngày gặp lại khi đất nước thống nhất. Những năm tháng sau này, hình ảnh người phụ nữ kiên cường của vùng đất Gio Linh - Quảng Trị luôn sống mãi trong ký ức của bà.

Nghệ sĩ Trà Giang tâm sự: “Cuộc sống của chị của khá giống tôi. Từ nhỏ, tôi cũng đã chịu cảnh gia đình ly tán. Cha đi hoạt động cách mạng, mẹ vì thế bị giặc bắt. Mười hai tuổi tôi xa gia đình tập kết ra Bắc. Thời ấy tôi đã chứng kiến, cảm nhận những đau thương mất mát do chiến tranh đem lại. Niềm xúc cảm thực sự là từ chị Thảo và cuộc sống đau thương thời chiến cứ ám ảnh trong lòng tôi.

Mặc dù khi phim chưa đóng xong, chị đã anh dũng hy sinh tại làng Cát, chúng tôi cũng không hay biết, sau này tôi có được tin, nhưng lòng tôi vẫn không tin, lẽ nào tôi không được gặp lại chị trong niềm vui chiến thắng. Năm 1999, tôi trở lại Quảng Trị tìm về làng Cát, chị đã đi xa. Tôi lần tìm về quê chị, thắp lên mộ chị một nén hương, lòng tôi quặn thắt. Quảng Trị như là quê hương của tôi, tôi như người con Quảng Trị mới về hôm qua”.

Trong thời gian quay “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”, Hoa Kỳ thực hiện Chiến dịch Linebacker II cho máy bay ném bom Hà Nội. Cả Hãng phim truyện Việt Nam phải sơ tán, riêng đoàn làm phim ở lại, đào hầm ven Hồ Tây, khi có báo động thì xuống trú ẩn. Giai đoạn cuối cùng, những ngày hòa âm, bộ phim vẫn phải thực hiện trên một chiếc ô tô hòa âm của Hãng phim truyện Việt Nam ở số 4 Thụy Khuê.

Cũng theo đạo diễn Hải Ninh, nữ diễn viên người Mỹ Jane Fonda khi xem đoạn nháp “Chị Dịu đẻ trong tù” của “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” đã nói: “Tôi nghĩ rằng, các bà mẹ Mỹ cũng cần xem những hình ảnh này...”.

Tại Liên hoan phim Quốc tế Moskva năm 1973, “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” đã giành được giải của Hội đồng hòa bình Thế giới và Giải nữ diễn viên xuất sắc cho Trà Giang. Cho tới nay, sau 46 năm, bộ phim “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm” đã trở thành tác phẩm kinh điển của nền điện ảnh Việt Nam. Bộ phim là khúc ca hùng tráng, sẽ mãi còn trong tâm thức những người yêu nghệ thuật nước nhà.

Phương Bùi