Đưa múa rối trở thành sản phẩm văn hóa đặc trưng của Thủ đô

Múa rối - biểu tượng của sự sáng tạo

Phát biểu khai mạc tọa đàm, bà Lê Thị Ánh Mai, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội nhấn mạnh rằng, múa rối là loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm bản sắc và tâm hồn Việt, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của Nhân dân qua nhiều thế hệ.

“Từ tiếng trống hội bên ao làng đến ánh sáng rực rỡ của sân khấu hôm nay, múa rối vẫn luôn là biểu tượng của sự sáng tạo, khéo léo và tinh thần lạc quan của người Việt Nam”, bà Lê Thị Ánh Mai chia sẻ.

Bà Lê Thị Ánh Mai, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phát biểu khai mạc tại toạ đàm.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, trải qua nhiều biến động của thời gian, múa rối không chỉ là trò diễn dân gian mà đã trở thành “ngôn ngữ văn hóa” đặc sắc, được gìn giữ và sáng tạo không ngừng. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí mới, việc đưa múa rối trở lại gần hơn với công chúng đương đại đang đặt ra những yêu cầu mới về tư duy, mô hình tổ chức và phương thức hoạt động chuyên nghiệp hơn.

Bà Lê Thị Ánh Mai cũng khẳng định, chuyên nghiệp hóa là con đường tất yếu để nghệ thuật múa rối “sống” trong đời sống hiện đại. Đưa múa rối vào đời sống không chỉ là khôi phục một loại hình truyền thống, mà còn là xây dựng một không gian văn hóa sáng tạo, nơi nghệ thuật dân gian được tôn vinh và phát triển phù hợp với đời sống hôm nay.

NSƯT Trần Thị Hiền, Giám đốc Nhà hát Múa rối Thăng Long phát biểu đề dẫn tọa đàm.

Theo báo cáo, riêng trong năm 2023, Nhà hát Múa rối Thăng Long đã tổ chức hơn 1.600 suất diễn, phục vụ hàng trăm nghìn lượt khán giả, doanh thu đạt trên 70 tỷ đồng. Mỗi ngày có từ 6-8 suất diễn, thu hút hơn 1.000 khán giả, trong đó phần lớn là du khách quốc tế. Những con số đó cho thấy múa rối hoàn toàn có thể phát triển mạnh mẽ nếu được đầu tư đúng hướng, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa nghệ thuật và du lịch văn hóa.

Bên cạnh hoạt động trong nước, múa rối Việt Nam ngày càng khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Năm 2024, Nhà hát Múa rối Thăng Long được Tổ chức Du lịch Mỹ trao giải thưởng Travellers’ Choice Awards, dựa trên hàng triệu đánh giá của du khách toàn cầu. Nhà hát đã biểu diễn tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, mang đến thông điệp về con người Việt Nam sáng tạo, nhân văn và thân thiện.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao cũng dẫn lời du khách quốc tế: Không thể hiểu về văn hóa Việt Nam nếu chưa một lần xem múa rối nước. Đó vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm để chúng ta tiếp tục đào tạo thế hệ trẻ, ứng dụng công nghệ, mở rộng giao lưu quốc tế, nhằm giữ gìn và lan tỏa nghệ thuật múa rối trong thời đại mới.

Họa sĩ, NSƯT Chu Lượng, nguyên Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Múa rối Thăng Long chia sẻ tại tọa đàm.

Để nghệ thuật múa rối “thực sự sống trong đời sống”, cần một chiến lược đồng bộ, bền vững, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa khuyến khích sáng tạo và tăng cường quảng bá quốc tế. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội sẽ tiếp tục đồng hành cùng các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và phường rối, để đưa múa rối trở thành một sản phẩm văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Tiếng nói từ những người giữ nghề

Phát biểu đề dẫn tọa đàm, NSƯT Trần Thị Hiền, Giám đốc Nhà hát Múa rối Thăng Long nêu rõ: Trong kho tàng nghệ thuật dân tộc, nghệ thuật rối là một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, kết tinh những giá trị thẩm mỹ, nhân văn và lịch sử sâu sắc, được truyền nối từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Rối nước Việt Nam là hình thức nghệ thuật độc nhất vô nhị trên thế giới, ra đời từ không gian văn hóa làng quê Bắc Bộ, nơi con người gắn bó với sông nước, ruộng đồng, lễ hội. Từ những phường rối dân gian đến các nhà hát chuyên nghiệp, nghệ thuật rối đã chứng minh sức sống bền bỉ, vừa dân dã vừa sáng tạo.

Tuy nhiên, theo NSƯT Trần Thị Hiền, nghệ thuật rối Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức mới: sự thay đổi thị hiếu khán giả, sự thu hẹp không gian biểu diễn, sự thiếu hụt lớp nghệ nhân kế cận và áp lực kinh tế thị trường. “Quá trình đô thị hóa khiến nhiều phường rối nước bị thu hẹp không gian diễn xướng, trong khi kinh phí duy trì hoạt động luôn là vấn đề nan giải”, NSƯT Trần Thị Hiền chia sẻ.

Chương trình múa rối nước tại toạ đàm.

Từ thực tế đó, NSƯT Trần Thị Hiền cho rằng việc bảo tồn và phát huy di sản rối trong bối cảnh đương đại không thể tách rời quá trình phát triển của công nghiệp văn hóa. Hà Nội đã xác định đây là ngành kinh tế mũi nhọn với tiềm năng lớn về sáng tạo và du lịch văn hóa. Nghệ thuật rối nếu được đầu tư bài bản, kết nối với giáo dục, du lịch và truyền thông sẽ trở thành “sản phẩm văn hóa - sáng tạo” đặc trưng của Thủ đô.

Tại tọa đàm, nhiều nghệ nhân và nhà nghiên cứu đã chia sẻ những trăn trở và kiến nghị thiết thực. Họa sĩ, NSƯT Chu Lượng, nguyên Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Múa rối Thăng Long cho biết: “Trước đây, văn hóa truyền thống được gìn giữ chủ yếu bằng truyền thụ trong cộng đồng. Khi xã hội thay đổi, việc bảo tồn rối nước đòi hỏi nghiên cứu và đầu tư bài bản hơn. Chúng tôi mong muốn đưa giá trị văn hóa căn bản nhất của rối nước ra thế giới, vì đó là bản sắc Việt Nam”.

NSƯT Chu Lượng nhấn mạnh việc bảo tồn không thể chỉ dựa vào nghệ nhân mà cần sự phối hợp của Nhà nước, cơ quan văn hóa và các phường rối, đồng thời đề xuất tổ chức liên hoan múa rối không chuyên để tạo cơ hội cho các phường giao lưu, khôi phục đặc trưng riêng.

Các nghệ sĩ múa rối cạn.

Trong khi đó, đại diện phường rối Đào Thục, Trưởng phường Phạm Văn Mão và Phó phường Nguyễn Văn Tuấn chia sẻ, để giữ nghề, cần đầu tư trang thiết bị, hỗ trợ nghệ nhân và mở rộng truyền thông du lịch. “Rối tiếp xúc với nước, rất dễ hỏng; nghệ nhân thu nhập không ổn định. Cần có cơ chế để người trẻ sống được với nghề”, ông Phạm Văn Mão nói.

Phó phường rối Đào Thục bổ sung: “Phường đang cố gắng giữ giá trị truyền thống, nhưng trong bối cảnh hiện nay rất cần sự đồng hành của cơ quan quản lý. Mỗi phường có một câu chuyện, một “giọng nói” riêng, cần được hỗ trợ để đào sâu chất lượng nghệ thuật. Hiện khách quốc tế quan tâm khá nhiều, nhưng để đi vào chiều sâu, cần thêm chính sách và đầu tư dài hạn”.

Còn nghệ nhân Phạm Bằng, Trưởng phường rối Tế Tiêu thì khẳng định: “Muốn giữ nghệ thuật, phải để nghệ sĩ được diễn. Muốn có người kế tục, phải để người trẻ được chạm vào rối”. Ông mong muốn có thêm không gian biểu diễn và chính sách khuyến khích đào tạo thế hệ kế cận.

Kết thúc tọa đàm, các đại biểu thống nhất rằng bảo tồn nghệ thuật múa rối trong bối cảnh mới không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa, mà là trách nhiệm của toàn xã hội, từ cơ quan quản lý, nghệ sĩ, nghệ nhân đến công chúng. Sự kết hợp giữa bảo tồn và đổi mới, giữa di sản và sáng tạo, sẽ giúp múa rối tiếp tục lan tỏa trong đời sống hiện đại, góp phần xây dựng hình ảnh Thủ đô Hà Nội, trung tâm sáng tạo, nơi di sản truyền thống và văn hóa đương đại cùng song hành.