Bài 2: Mất cân bằng giới tính do đâu?

Áp lực phải sinh con trai nhìn từ những miền quê

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam chủ yếu xuất phát từ việc lựa chọn giới tính thai nhi, định kiến giới và tâm lý ưa thích con trai. Trong quan niệm truyền thống, việc sinh con trai hay con gái thường được quy trách nhiệm cho người phụ nữ. Điều này tạo ra áp lực nặng nề đối với phụ nữ về việc phải sinh được con trai, đồng thời ảnh hưởng đến vị thế kinh tế, xã hội cũng như đời sống của họ.

Mất cân bằng giới tính khi sinh đang dẫn đến tình trạng thừa nam, thiếu nữ trong tương lai từ đó để lại nhiều hệ lụy xã hội.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này nằm ở tư tưởng “trọng nam khinh nữ” đã tồn tại hàng trăm năm trong văn hóa Á Đông, trong đó có Việt Nam. Quan niệm “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” như một “bóng đè” tâm lý, khiến nhiều gia đình luôn khao khát có con trai.

Ở nông thôn, áp lực ấy càng nặng nề hơn khi con trai không chỉ gắn với trách nhiệm “nối dõi tông đường”, thờ cúng tổ tiên mà còn được mặc định là chỗ dựa khi về già, là người giữ đất đai, tài sản và bảo vệ danh dự của dòng họ. Thậm chí, ở nhiều vùng quê nơi có các làng nghề, vai trò của con trai được đặt cao hơn con gái. Làng nghề đóng cối Đa Chất là ví dụ. Ông Nguyễn Văn Nghinh (67 tuổi) làng Đa Chất xã Đại Xuyên kể, Đa Chất xưa từng có tên cổ là Tông Chất, mãi sau này mới đổi lại thành tên gọi như hiện tại. Trong quá khứ, làng nổi tiếng khắp xa gần với nghề đóng cối xay. Đàn ông Đa Chất chuyên làm nghề đóng cối, họ phải “lên rừng xuống biển”… để làm nghề. Mỗi chuyến đi thường kéo dài cả vài tháng, vai trò của đàn ông rất quan trọng.

Không chỉ ở Đa Chất, tại làng múa rối nước Đào Thục, nghệ thuật rối nước vốn được coi là “bí truyền” chỉ truyền lại cho con trai trong dòng họ. Người dân tin rằng chỉ đàn ông mới đủ sức khỏe để đứng nhiều giờ trong thủy đình, điều khiển những con rối nặng bằng gỗ, nên con gái gần như bị loại trừ khỏi nghề. Những hủ tục tưởng chừng vô hại ấy thực chất đã góp phần củng cố định kiến “đàn ông mới là trụ cột”, khiến áp lực phải sinh con trai càng thêm bền chặt trong tâm thức cộng đồng.

Hệ lụy nhãn tiền là, nhiều vùng nông thôn, sự phân biệt càng thể hiện rõ. Chẳng hạn, gia đình có con trai đi ăn cỗ làng mới được ngồi mâm trên; chỉ con trai mới được đóng góp và tính công trong các hoạt động xây dựng, phát triển dòng họ, làng xã. Chính từ quan niệm này, nhiều gia đình phải cố sinh bằng được con trai. Bên cạnh đó, hệ thống chính sách an sinh xã hội hiện nay vẫn còn phụ thuộc nhiều vào tập quán truyền thống như bố mẹ già phải sống với con trai cả, khiến nhiều người cao tuổi vẫn lệ thuộc vào con, đặc biệt là con trai. Trong khi đó, chế tài xử phạt đối với cá nhân, tổ chức tiết lộ giới tính thai nhi vẫn còn quá nhẹ.

Dù khó khăn nhưng vẫn cần phải thay đổi

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi mỗi gia đình có xu hướng sinh ít con, thậm chí chỉ sinh một hoặc hai con, thì tâm lý “phải có con trai” càng trở nên căng thẳng. Nhiều cặp vợ chồng đã tìm đến các biện pháp can thiệp: từ mẹo dân gian, chế độ ăn uống, cho đến việc lợi dụng công nghệ y tế như siêu âm, xét nghiệm giới tính thai nhi. Thậm chí, trên mạng xã hội, những hội nhóm “canh trứng, chọn trai” mọc lên công khai, thu hút hàng chục nghìn thành viên. Khi tâm lý truyền thống cộng hưởng với công nghệ hiện đại, vòng xoáy mất cân bằng giới tính càng trở nên nghiêm trọng.

Để giải quyết tận gốc tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, cần có những hành động quyết liệt và giải pháp đồng bộ, trong đó nhất thiết phải đẩy mạnh tuyên truyền và giáo dục nâng cao nhận thức về bình đẳng giới cho cả nam giới và nữ giới.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện gia đình hay rộng hơn là ở các làng quê, việc mất cân bằng giới tính còn tiềm ẩn nhiều hệ lụy xã hội. Dễ thấy nhất là tình trạng “thừa nam, thiếu nữ” có thể kéo theo gia tăng tội phạm buôn bán phụ nữ, hôn nhân xuyên biên giới thiếu bền vững, hoặc sự bất ổn trong cấu trúc cộng đồng. Các chuyên gia cảnh báo, nếu không có biện pháp kiểm soát kịp thời, những hệ quả này sẽ tác động trực tiếp đến an ninh, trật tự xã hội và cả sự phát triển bền vững của đất nước.

Chia sẻ về vấn đề mất cân bằng giới tính, nhà văn Nguyễn Văn Học nhấn mạnh: Bất bình đẳng giới chính là nguyên nhân sâu xa dẫn đến mất cân bằng giới tính khi sinh. Nhiều gia đình vẫn quan niệm rằng: chỉ có con trai mới là người được thờ cúng tổ tiên, nối dõi tông đường; phải có con trai mới được coi là thành đạt; còn con gái là con người ta.

Để giải quyết tận gốc tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, cần có những hành động quyết liệt và giải pháp đồng bộ. Thực tế cho thấy, Việt Nam thời gian qua đã ban hành nhiều chính sách nhằm khắc phục vấn đề này, như Luật Bình đẳng giới, Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Phòng chống bạo lực gia đình, Pháp lệnh Dân số, cùng các nghị định, quy định cấm lựa chọn giới tính khi sinh…

Tuy nhiên, để tạo chuyển biến thật sự, nhất thiết phải đẩy mạnh tuyên truyền và giáo dục nâng cao nhận thức về bình đẳng giới cho cả nam giới và nữ giới. Việc giáo dục này cần được thực hiện đồng bộ trong ba môi trường: gia đình, nhà trường và xã hội, đồng thời được lồng ghép như một nội dung chính trong chương trình học từ mầm non đến đại học.

Câu chuyện lớp học đông nam, ít nữ vì vậy không chỉ là hiện tượng cục bộ, mà là tấm gương phản chiếu rõ ràng nhất cho tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam. Đằng sau những con số thống kê không chỉ là sự chênh lệch giới, mà còn là lời cảnh báo về một chiếc nôi dân số đang nghiêng lệch, báo hiệu những hệ lụy lâu dài nếu xã hội không sớm tìm ra giải pháp khắc phục. Đã đến lúc, tư tưởng “trọng nam khinh nữ” cần được nhìn nhận như một rào cản lớn đối với tiến trình bình đẳng giới. Xóa bỏ định kiến ấy không chỉ là trách nhiệm của phụ nữ, mà phải bắt đầu từ chính nam giới, từ mỗi gia đình, và được củng cố bởi chính sách xã hội công bằng, chế tài pháp luật nghiêm minh. Chỉ khi đó, chiếc nôi dân số mới thực sự cân bằng, và những đứa trẻ, dù trai hay gái mới được chào đón trong niềm hạnh phúc trọn vẹn.

(Còn nữa...)