Người “giữ hồn” phường rối nước Chàng Sơn

(LĐTĐ) Về xã Chàng Sơn (huyện Thạch Thất, Hà Nội), hỏi thăm ông Nguyễn Văn Dậu - Trưởng phường rối nước Chàng Sơn, không ai là không biết. Nhắc đến ông, người dân tỏ rõ sự kính trọng và cảm mến vì lòng nhiệt huyết, sức sáng tạo không ngừng của ông đã và đang “giữ hồn” cho nghệ thuật rối nước truyền thống độc đáo của quê hương xứ Đoài.
Làng rối nước Ðào Thục: Tự “làm mới” để bảo tồn nghệ thuật Đưa nghệ thuật múa rối nước lên tầm cao mới

Rối nước ăn sâu vào máu thịt

Vượt qua quãng đường hơn 30 km từ nội thành Hà Nội, chúng tôi tìm về thăm nhà ông Nguyễn Văn Dậu - Trưởng phường rối nước Chàng Sơn. Dù năm nay đã gần 80 tuổi nhưng ông vẫn giữ được sự nhanh nhẹn, linh hoạt và khéo léo của một người giỏi nghề. Trong căn nhà nhỏ nhưng được sắp đặt gọn gàng, ngăn nắp, ông kể lại câu chuyện về cuộc đời mình và việc bén duyên với nghệ thuật rối nước.

Ông Dậu cho biết, đến ông là đời thứ 5 trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật rối nước giật dây ở làng Chàng. Từ năm lên 10 tuổi, ông đã theo cha là Trưởng phường rối - cụ Nguyễn Văn Tân đi khắp tỉnh Hà Tây (cũ) biểu diễn. Ngày ấy, mỗi lần được đi phục vụ phường rối của cha, ông đều lẻn vào buồng quan sát các chú, các anh biểu diễn. Lâu dần, có kỹ năng, ông được đảm nhận những điệu múa giản đơn.

Người “giữ hồn” phường rối nước Chàng Sơn
Ông Nguyễn Văn Dậu bên những con rối. Ảnh: P.T

“Cứ như vậy, hình ảnh sống động của những con rối đã thấm vào người tôi từ khi nào không hay. Sau đó, trong suốt 20 năm ròng rã đánh giặc từ Bắc chí Nam, không lúc nào tôi thôi nhớ về những tháng ngày tuổi thơ theo cha đi diễn rối nước. Ngày nhập ngũ, tôi tự hứa khi được trở về sẽ tiếp tục duy trì, phát triển nghệ thuật rối nước” - ông Dậu bộc bạch.

Năm 1985, sau khi về hưu, ông Dậu quyết tâm khôi phục phường rối nước Chàng Sơn. Sau lời đề nghị được chính quyền địa phương đồng ý, ông Dậu đã lặn lội lên tận Hà Giang để thu nhặt lại từng con rối, vì trước đó, cha ông đi xây dựng kinh tế mới ở Hà Giang đã đưa cả gánh rối đi cùng. Số con rối lấy lại được không nhiều, chỉ còn khoảng 40 con, đựng chưa đầy hai hòm gỗ, nhưng mừng nhất là vẫn lưu giữ được những con rối cổ. Để thành lập lại phường rối, ông Dậu đã dày công thuyết phục những người thân trong gia đình, bạn bè yêu nghệ thuật tham gia phường rối. Quá trình khôi phục ban đầu gặp nhiều khó khăn, các thành viên đã dốc tâm sức đục đẽo, tạo tác những con rối mới. Bản thân ông Dậu trong nhiều tháng rong ruổi khắp làng trên xóm dưới, gặp nhiều người để tìm hiểu, sưu tầm những tích trò rối nước bị mai một sau nhiều năm bị quên lãng.

Phường rối làng Chàng đã được phục dựng nhưng theo lời ông Dậu thì từ năm 1986 đến 2000, phường chỉ hoạt động cầm chừng. Nếu không có tình yêu mãnh liệt với con rối của các thành viên trong phường thì có lẽ phường đã bị “xóa sổ”. Trên cơ sở những hoạt động tích cực và những nét riêng đặc sắc mà năm 2001, Quỹ Ford đã tìm đến tài trợ 1.000 USD để phục dựng các trò của phường rối nước Chàng Sơn. Ông Dậu cùng các thành viên đã tạo tác, làm mới toàn bộ các con rối, khôi phục các tích trò truyền thống, trong đó có những trò nổi tiếng như: “Hai Bà Trưng kéo quân” với 30 quân rối, “Chăn vịt” với hơn 20 quân, “Cá vật đẻ” với 20 quân…

Còn nhiều trăn trở

Theo ông Dậu, để làm được một quân rối phải trải qua rất nhiều công đoạn, đòi hỏi sự cẩn thận, tỉ mỉ. Tất cả quá trình đều được làm hoàn toàn bằng tay, yêu cầu sự tập trung và khéo léo. Gỗ là nguyên liệu chính dùng để làm quân rối, vì vậy trong cách lựa chọn cũng phải đảm bảo đủ các tiêu chí như thân gỗ to, chắc, không mối mọt, nhẹ, dai và dẻo để giúp người điều khiển con rối dễ dàng biểu diễn, dễ nổi trên mặt nước, do đó gỗ mít, gỗ sung thường được ưu tiên. Thân gỗ sau khi lựa chọn sẽ được bổ ngang làm đôi hoặc làm tư rồi cắt theo chiều dài tùy thuộc vào kích thước của quân rối, tiếp đó ngâm trong nước 3 tháng. Thanh gỗ khi ngâm xong được mang phơi khô rồi đục cốt, đẽo với những đường nét cách điệu riêng đã được phác họa từ trước. Sau đó gọt giũa, lắp ráp tay chân, bảng điều khiển, đánh bóng bằng giấy ráp và trang trí với nhiều màu sơn khác nhau để làm tôn thêm đường nét tính cách cho từng nhân vật. Hình thù của con rối thường tươi tắn, ngộ nghĩnh, tính hài và tính tượng trưng cao. Mỗi con rối đều được xây dựng hình dáng, tính cách điển hình, giúp cho khán giả có thể dễ dàng phân biệt.

Có tận mắt chứng kiến một tích trò biểu diễn mới hiểu vì sao rối nước Chàng Sơn lại được coi là sản phẩm văn hóa đặc sắc của Thủ đô. Dưới bàn tay khéo léo, điêu luyện của các nghệ nhân, những con rối vô tri bỗng trở thành nhân vật có tính cách, tâm hồn, truyền tải những câu chuyện đời thường xưa nay.

Ấy là những người nông dân hai sương một nắng, tay cấy, tay cày luôn yêu đời, yêu cuộc sống được gửi gắm qua các tích trò Quay tơ dệt cửi, Múa tiên, Câu ếch, Cày bừa, Rắn bắt chuột, Xay lúa giã gạo… Ấy là không khí tưng bừng, náo nhiệt của hội làng ngày xuân được lồng ghép tinh tế qua Bật cờ, Đánh đu, Rối leo cột… Ấy là khí thế hào hùng của Hai Bà Trưng dẫn quân ra trận…

“Không chỉ đặc sắc trong khâu chế tác, kỹ thuật của rối nước Chàng Sơn cũng rất đặc biệt. Rối Chàng Sơn sử dụng dây để điều khiển chứ không dùng sào. Con rối nhờ thế có thể đi xa buồng trò đến gần khán giả, các động tác của con rối uyển chuyển, sinh động hơn. Ðây là lý do mà khán giả rất thích thú khi xem rối nước làng Chàng. Nổi bật như tích trò “Mời trầu”, con rối có thể đi từ thủy đình ra tận chỗ khán giả để mời trầu. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi người điều khiển con rối phải là người tài năng, khéo léo và có duyên với nghề để mỗi cử động tay của người biểu diễn có thể tạo ra sự chuyển động phức tạp, chính xác và sống động cho con rối…” - ông Dậu chia sẻ.

Một thành viên phường rối, người đã đồng hành cùng phường rối nhiều năm qua, bà Chu Thị Nội cho biết: “Tấm lòng là yếu tố quan trọng nhất để theo đuổi nghệ thuật rối. Nhất là phường rối Chàng Sơn trung thành với múa dây đòi hỏi mỗi thành viên phải chăm chỉ tập luyện, học hỏi thì mới đạt yêu cầu”.

Những cống hiến cho nghệ thuật rối của ông Dậu và những thành viên của phường đã đạt nhiều thành quả. Phường rối đã đi biểu diễn ở nhiều nơi trên địa bàn huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội, tham gia Festival Huế, liên tục có lịch biểu diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam… Tại Liên hoan nghệ thuật múa rối nước Hà Nội 2019, phường rối nước Chàng Sơn vinh dự giành giải Nhất cùng nhiều bằng khen tại các cuộc thi.

Hiện tại, trăn trở lớn nhất của ông Dậu là nguồn kinh phí để duy trì hoạt động của phường rối. Các đạo cụ biểu diễn đã xuống cấp rất nhiều. Việc tạo ra một bộ rối mới hoàn chỉnh cũng cần nguồn chi phí rất cao. Cùng đó, không ít những nghệ nhân đã phải bỏ nghề vì những khó khăn của cuộc sống. Còn lại số ít những nghệ nhân tâm huyết với nghề như ông Dậu, muốn gắn bó với rối nước của Chàng Sơn thì đã bước sang tuổi xế chiều.

Những năm tháng này, ông Dậu cùng các nghệ nhân luôn tích cực vận động con cháu tham gia phường rối của làng với hy vọng sẽ gìn giữ nghệ thuật tổ tiên để lại./.

Phạm Thảo

Có thể bạn quan tâm

Nên xem

Tuyển Việt Nam vào bảng đấu khó tại AFF Cup 2020

Tuyển Việt Nam vào bảng đấu khó tại AFF Cup 2020

(LĐTĐ) Những lá thăm may rủi đã đưa đội tuyển Việt Nam vào bảng B, gặp những đối thủ quen thuộc, từng chạm trán tại vòng loại thứ 2 World Cup ...
Tết Trung thu của các em thiếu nhi ở bệnh viện dã chiến, trung tâm cách ly

Tết Trung thu của các em thiếu nhi ở bệnh viện dã chiến, trung tâm cách ly

(LĐTĐ) Mùa Trung thu “đặc biệt” diễn ra trong hoàn cảnh thành phố Hồ Chí Minh đang thực hiện giãn cách xã hội để phòng, chống dịch Covid-19.
Chủ động phương án triển khai các nhiệm vụ trọng điểm của tổ chức Công đoàn Thủ đô

Chủ động phương án triển khai các nhiệm vụ trọng điểm của tổ chức Công đoàn Thủ đô

(LĐTĐ) Sáng 21/9, đồng chí Nguyễn Phi Thường - Đại biểu Quốc hội, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động (LĐLĐ) Việt Nam, Thành ủy viên, Chủ tịch ...
Hà Nội: Ngày đầu nới lỏng giãn cách, giao thông đông nhưng không ùn tắc

Hà Nội: Ngày đầu nới lỏng giãn cách, giao thông đông nhưng không ùn tắc

(LĐTĐ) Ngày 21/9, Hà Nội thực hiện không áp dụng quy định phân vùng; không kiểm soát giấy đi đường đối với các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp di ...
Xã Khánh Thượng (huyện Ba Vì): Nỗ lực vượt qua dịch bệnh Covid-19, xây dựng nông thôn mới

Xã Khánh Thượng (huyện Ba Vì): Nỗ lực vượt qua dịch bệnh Covid-19, xây dựng nông thôn mới

(LĐTĐ) Thực hiện mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, xã miền núi Khánh Thượng đã và đang tập trung lực lượng vừa tích cực phòng, chống dịch ...
Hiện tượng Evergrande có tác động dây chuyền lên thị trường BĐS và tài chính toàn cầu?

Hiện tượng Evergrande có tác động dây chuyền lên thị trường BĐS và tài chính toàn cầu?

(LĐTĐ) Nguy cơ sụp đổ của tập đoàn bất động sản Evergrande có tác động dây chuyền lên thị trường bất động sản, tài chính toàn cầu, liệu Việt Nam có ...
Không để học sinh nào vì điều kiện kinh tế mà không thể đến trường

Không để học sinh nào vì điều kiện kinh tế mà không thể đến trường

(LĐTĐ) Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) thành phố Hà Nội Chu Ngọc Anh vừa ký ban hành Chỉ thị số 21/CT-UBND về thực hiện nhiệm vụ chủ yếu năm ...

Tin khác

Hà Nội: Ngày đầu nới lỏng giãn cách, giao thông đông nhưng không ùn tắc

Hà Nội: Ngày đầu nới lỏng giãn cách, giao thông đông nhưng không ùn tắc

(LĐTĐ) Ngày 21/9, Hà Nội thực hiện không áp dụng quy định phân vùng; không kiểm soát giấy đi đường đối với các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp di chuyển trong địa bàn Thành phố, lượng phương tiện tham gia giao thông trên nhiều tuyến phố đông đúc trở lại, tuy nhiên không xảy ra tình trạng ùn ứ, tắc đường.
Xã Khánh Thượng (huyện Ba Vì): Nỗ lực vượt qua dịch bệnh Covid-19, xây dựng nông thôn mới

Xã Khánh Thượng (huyện Ba Vì): Nỗ lực vượt qua dịch bệnh Covid-19, xây dựng nông thôn mới

(LĐTĐ) Thực hiện mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, xã miền núi Khánh Thượng đã và đang tập trung lực lượng vừa tích cực phòng, chống dịch Covid-19 có hiệu quả, vừa phát triển sản xuất, ổn định đời sống nhân dân. Đến nay, xã Khánh Thượng đã cơ bản hoàn thành 19/19 tiêu chí xây dựng nông thôn mới.
Người dân Thủ đô háo hức đi cắt tóc, gội đầu sau nhiều ngày "ai ở đâu, ở đó"

Người dân Thủ đô háo hức đi cắt tóc, gội đầu sau nhiều ngày "ai ở đâu, ở đó"

(LĐTĐ) Sau 2 tháng thực hiện giãn cách xã hội, sáng nay (21/9), nhiều người dân trên địa bàn Hà Nội vui mừng, phấn khỏi khi Thành phố bắt đầu nới lỏng giãn cách. Nhiều dịch vụ được mở cửa, hàng cắt tóc từ sáng sớm đã làm việc không ngơi tay.
Kỳ 1: Góc nhìn từ quận trung tâm của Thủ đô

Kỳ 1: Góc nhìn từ quận trung tâm của Thủ đô

(LĐTĐ) Trước ngày 21/9, Ba Đình là quận được phép nới lỏng giãn cách sớm nhất trong 4 quận trung tâm nội đô của Hà Nội. Đến thời điểm này, nhiều hoạt động kinh doanh dịch vụ đã trở lại, cuộc sống của người dân cũng đang dần hướng tới trạng thái “bình thường mới”. Thực hiện Chỉ thị số 22 của Chủ tịch UBNDTP Hà Nội ngày 20/9/2021, quan điểm nhất quán của quận Ba Đình, dù nới lỏng các hoạt động song các cấp chính quyền, đoàn thể từ quận, phường, tổ dân phố phải quản lý chặt chẽ các hoạt động, không để dịch quay trở lại.
Sáng 21/9: Các hộ kinh doanh ăn uống phấn khởi khi được bán hàng mang về

Sáng 21/9: Các hộ kinh doanh ăn uống phấn khởi khi được bán hàng mang về

(LĐTĐ) Sáng nay (21/9), các hộ kinh doanh ăn uống trên địa bàn Thủ đô đã bắt đầu mở cửa bán hàng mang về sau hơn 2 tháng tạm dừng kinh doanh để phòng, chống dịch Covid-19. Cùng với việc mở cửa trở lại, các hộ kinh doanh ăn uống đều nghiêm túc nhắc nhở khách mua hàng thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch đúng theo yêu cầu của Thành phố.
“Giữ lửa” nghệ thuật truyền thống

“Giữ lửa” nghệ thuật truyền thống

(LĐTĐ) Trong thời buổi các loại hình giải trí thời thượng lấn át, thì điều đáng mừng là vẫn còn không ít nghệ nhân đang âm thầm “giữ lửa” những tinh túy văn hóa phi vật thể. Không ồn ào, náo nhiệt nhưng họ là những người đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, lưu giữ, truyền dạy lại các di sản văn hóa đó tới thế hệ kế cận.
Mùa Trung thu đặc biệt

Mùa Trung thu đặc biệt

(LĐTĐ) Đêm nay Tết Trung thu, Thành phố sẽ không có các chuỗi hoạt động nhộn nhịp tại Phố cổ, cũng không có các hoạt động bày cỗ trông trăng, rước đèn ông sao, hay tổ chức văn nghệ tại các khu dân cư... Tuy nhiên, cũng giống như khai giảng online, đêm rằm Trung thu này, các em vẫn cảm nhận được một mùa Trung thu đặc biệt.
Từ 6 giờ ngày 21/9, Hà Nội áp dụng Chỉ thị 15 và một số biện pháp cao hơn

Từ 6 giờ ngày 21/9, Hà Nội áp dụng Chỉ thị 15 và một số biện pháp cao hơn

(LĐTĐ) Từ 6 giờ ngày 21/9, Hà Nội thực hiện phòng, chống dịch bệnh Covid-19 theo Chỉ thị số 15/CT-TTg ngày 27/3/2020 của Thủ tướng Chính phủ và một số biện pháp cao hơn phù hợp với tình hình thực tế cho đến khi hoàn thành việc tiêm chủng mũi 2 cho toàn bộ người dân trong độ tuổi tiêm chủng và có thông báo mới của Thành phố.
Những “chiến sĩ văn hóa” trên mặt trận chống dịch

Những “chiến sĩ văn hóa” trên mặt trận chống dịch

(LĐTĐ) Những ngày gần đây, tình hình dịch Covid-19 trên địa bàn thành phố Hà Nội tiếp tục có những chuyển biến tích cực. Để có được kết quả này, ngoài những lực lượng nòng cốt như y tế, công an thì các cán bộ văn hóa thông tin cũng góp phần không nhỏ. Đều đặn mỗi ngày cập nhật diễn biến mới nhất của dịch Covid-19 cũng như những chỉ đạo của Thành phố về công tác phòng, chống dịch đến người dân - họ xứng đáng là những “chiến sĩ văn hóa” trên mặt trận chống dịch.
Hoàn thành tiêm phủ vắc xin mũi 2 vào đầu tháng 11, để học sinh có thể trở lại trường học

Hoàn thành tiêm phủ vắc xin mũi 2 vào đầu tháng 11, để học sinh có thể trở lại trường học

(LĐTĐ) Tại cuộc họp thông tin về công tác phòng, chống dịch Covid-19 trên địa bàn thành phố Hà Nội chiều 20/9, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong cho biết, hướng tới mục tiêu đưa Thành phố trở về trạng thái bình thường mới, Hà Nội sẽ tranh thủ đợt phòng, chống dịch từ 6h ngày mai (21/9), tiêm phủ vắc xin mũi 2 cho người dân từ 18 tuổi trở lên, hoàn thành vào đầu tháng 11, để khoảng giữa tháng 11 có thể bắt đầu cho phép học sinh, sinh viên trở lại trường học.
Xem thêm
Phiên bản di động