Những lát cắt thời gian trong “Thế sự và mắt nhìn”

"Hưng khí Hà Nội" dưới ngòi bút nhà báo Hồ Quang Lợi

Tôi còn nhớ như in cách đây 20 năm, trong một bài giảng về viết báo chính luận của lớp báo chí Hà Nội khóa II, thầy giáo đã lấy những tác phẩm của nhà báo Hồ Quang Lợi, lúc đó đang công tác tại báo Quân đội nhân dân, để phân tích, mổ xẻ về cách viết chính luận, cách bình luận sắc sảo, bản lĩnh, trí tuệ và có phần như dự báo trước được tình thế. Lúc đó lớp học trò tại chức chúng tôi dù đang là phóng viên, quản lý làm nghề báo ở nhiều tờ báo đã lắng nghe, nghiền ngẫm những tác phẩm của anh với sự ngưỡng mộ một nhà báo có tầm. Từ sự ngưỡng mộ ấy, để rồi tìm hiểu, để rồi biết Hồ Quang Lợi tốt nghiệp khoa Ngôn ngữ và Văn học nước ngoài của Trường Đại học Tổng hợp Bucarét (Rumani).

Về nước, anh chưa hề dự định cho tương lai nghề báo, vậy mà nghề báo vận vào anh từ năm 1980. Để rồi suốt 35 năm gắn bó với nghề báo, Hồ Quang Lợi đã 9 lần được nhận giải Báo chí quốc gia – con số kỷ lục đến nay chưa nhà báo nào phá nổi. Anh đã trải qua nhiều công việc, vị trí khác nhau trong một tòa soạn, từng thay đổi ba cơ quan, từng là Phó Tổng biên tập báo Quân đội nhân dân, Tổng biên tập báo Hà Nội mới, và 5 năm nay là Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, người đảm trách công tác tuyên giáo, tư tưởng của Thủ đô.

Nhà báo Hồ Quang Lợi

Ở cương vị lãnh đạo, dù bận trăm công ngàn việc, Hồ Quang Lợi vẫn luôn nhớ nghề. Anh viết, viết khỏe, viết hay, viết sâu sắc. Mỗi bài viết của anh như những lát cắt làm đông cứng thời gian giữ lại những hình ảnh chân thực của thế giới đầy biến động. Những bài viết của Hồ Quang Lợi khi thì xuất hiện lúc chính trường có biến động lớn, nổi bật, cũng có khi tuôn chảy bởi bắt gặp nét đời thường sâu lắng. Những sự kiện chính trị tưởng chừng khô khan, những con số kinh tế cứng nhắc, dưới ngòi bút mềm mại, bằng những ngôn từ phân tích, nhìn nhận, đánh giá khúc triết của anh trở thành những bức tranh đầy màu sắc, sống động, óng ả nhưng vẫn có tầm ảnh hưởng đến nhiều người.

Có lẽ sự kết hợp tài tình giữa trí tuệ của một nhà tuyên giáo, nhà chính trị với góc nhìn chân thực, lãng mạn của một nhà báo, nhà văn đã tạo nên một Hồ Quang Lợi dạn dày kinh nghiệm và đầy sức thuyết phục. Trong anh ẩn chứa một khả năng thuyết phục, lôi cuốn, tư chất của một người đạt tới độ chín tư duy. Anh luôn chuẩn bị cho mình tâm thế để không quá bị động trước những diễn biến của thời cuộc. Anh là người viết chính luận biết vạch cho ra bản chất của sự kiện, vấn đề vốn rất phức tạp và nhạy cảm. Viết chính luận là một thể loại báo chí rất khó, kén người viết bởi nó cần người viết phải có bản lĩnh, hiểu rộng, biết xâu chuỗi và phân tích. Bản lĩnh chính trị vững vàng, tư suy sâu sắc và tâm hồn có nét riêng biệt đã tạo nên cây viết chính luận nổi tiếng của báo chí đương đại Hồ Quang Lợi. Anh từng tâm sự ngôn ngữ chính luận không chỉ nằm trong sách vở mà nó ẩn chứa ngay trong nhịp thở đời thường. Thời nay hiếm còn cây viết chính luận nào được như anh.

Không biết vô tình hay hữu ý, như đến hẹn lại lên, trước mỗi dịp kỷ niệm ngày báo chí cách mạng Việt Nam, Hồ Quang Lợi lại ra mắt những ấn phẩm để đời. Hàng ngàn bài báo, hàng chục cuốn sách đã làm nên tên tuổi của anh, và năm nay góp phần trong rừng sáng tác ấy, “Thế sự và mắt nhìn” như gợi mở về một thế giới đang toàn cầu hóa mạnh mẽ, đầy biến động thế sự bất ổn, xung khắc và nhiều hiểm họa với các mối quan hệ phức tạp đuổi bắt lợi ích quốc gia – dân tộc. Chương 1 của cuốn sách với tựa đề “Những lát cắt thời sự” đã lột tả một thế giới cuồn cuộn bão giông như thế, có một Việt Nam, mà trong lòng Việt Nam có một Hà Nội, vẫn có những nét đẹp bình yên, hấp dẫn. 15 bài viết bình luận, phân tích sâu sắc đủ vẽ lên bức tranh toàn diện về sự khắc nghiệt, trỗi dậy của một thế giới không bình yên. Từ “Thế giằng kéo quyền lực” của các cường quốc đến “Bóng hồng trên chính trường nước Mỹ”, từ “Thông điệp lớn trên quảng trường Đỏ” đến “Hai giờ đối thoại ấn tượng ở New York”, từ “Ngọn lửa động lực”, “Khuôn triện bản sắc văn hóa Hà Nội” đến “Hát Quốc ca từ sâu thẳm trái tim mình”… Hồ Quang Lợi đã trải lòng, âu lo, trăn trở, nhiệt huyết với những giông bão trên chính trường thế giới và Việt Nam qua những lát cắt thời gian mô tả, bình luận các sự kiện.

Từ bức tranh về một thế giới xoay vần không ngừng nghỉ, Hồ Quang Lợi khéo léo “lái” sự quan tâm của độc giả sang “góc nhìn” của những người tạo dựng dư luận – các nhà báo. Bên cạnh “Thế sự” là “ Mắt nhìn” của người làm báo. Mắt nhìn đa chiều, phản ánh trung thực sự kiện và song hành là những phản biện, phân tích sâu sắc. Nhà báo nhìn thế sự dưới góc nhìn nào? Trong giai đoạn hiện nay, khi báo chí ít nhiều bị ảnh hưởng bởi cơ chế thị trường, nhà báo ở một góc khuất nào đó đang bị nhìn nhận là đưa thông tin còn thiếu chính xác, còn có hiện tượng bẻ cong ngòi bút, thì những nhìn nhận đánh giá về “Mắt nhìn” của Hồ Quang Lợi quả là có ý nghĩa hơn lúc nào hết.

Những năm qua báo chí có đóng góp rất quan trọng vào đời sống xã hội, nhất là trong hoàn cảnh đất nước vừa có cơ hội lại vừa phải đối diện với nhiều khó khăn thách thức. Trong thời đại bùng nổ thông tin, tâm lý đám đông còn ngự trị, những thông tin phát đi chính xác hay thiếu chính xác đều rất có thể sẽ nhanh chóng lan rộng, bùng phát và tác động rất mạnh, thông tin đó có thể làm thay đổi cục diện, thay đổi số phận của một con người, một doanh nghiệp, thậm chí một quốc gia.

Hồ Quang Lợi đã thẳng thắn nhìn nhận “Phải cảnh báo rằng một bộ phận báo chí hiện nay đang tập trung quá mức vào mặt trái xã hội, mặt tiêu cực của xã hội, vẽ nên một bức tranh rất u tối mà nếu chỉ đọc những tờ báo đó không nhìn vào thực tế đời sống xã hội thì sẽ có cái nhìn rất phiến diện. Báo chí phải có trách nhiệm cung cấp thông tin hài hòa giữa “chống” và “xây”, trong “chống” cũng lấy mục đích chính là “xây” mới được. Báo chí có sứ mệnh thiêng liêng và cao cả, đó là trong bất cứ trường hợp nào, thậm chí là hết sức khó khăn, vô cùng hiểm nghèo cũng phải chú trọng xây dựng niềm tin để con người hướng đến những gì tươi sáng, tốt đẹp hơn”. Vì thế sự trung thực, nhãn quan chính trị, cái tâm, cái tầm của nhà báo là rất cần thiết. Có lẽ vì thế Hồ Quang Lợi dành cả chương hai với tựa đề “Trái tim nóng, cái đầu lạnh” và chương ba “Tình đời, tình nghề” trong “Thế sự và mắt nhìn” để nói về cái nghề cao quý mà đầy hiểm nguy – nghề báo. Từng bài viết, bài trả lời phỏng vấn của anh đều cho thấy nhà báo phải biết phân tích, nhìn nhận sự việc ở góc độ “đúng – trúng – hay”, phải khách quan và có tính xây dựng. Cái đau đáu với nghề hằn sâu trong từng câu chữ của Hồ Quang Lợi, tạo nên chuỗi bài về nghề báo ít ai sánh được.

Chỉ ít phút tôi được gặp gỡ để nhận sách từ Hồ Quang Lợi tặng, nhưng cũng đủ để anh say sưa nói về nghề báo, về trăn trở và về mong muốn được làm báo đến suốt đời. Anh nói “Nếu đúng nguyện vọng cá nhân thì tôi muốn theo đuổi nghề báo đến cuối đời vì đó là nghề mà tôi gắn bó máu thịt”. Với chúng tôi, thế hệ 20 năm trước còn học anh cách viết chính luận, dù nay đã giữ cương vị lãnh đạo ở nhiều tờ báo, vẫn thấy ở anh những nét hào hoa, tinh tế, uyên bác đầy cuốn hút. Anh vừa là người anh trong nghề đi trước, vừa là người thầy, vừa là nhà quản lý đáng học hỏi.

Nhân kỷ niệm 90 năm ngày Báo chí cách mạng 21/6/2015
Lê Thị Bích Ngọc