Vai trò của Công an cấp xã trong tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm

Công an xã có được khởi tố vụ án, khởi tố bị can?

Tháng 8/2023, Công an xã Kim Sơn (nay là Công an xã Phú Sơn trên cơ sở hợp nhất Công an xã Kim Sơn và Công an xã Phú Thị) nhận được đơn của chị N.T.M.H phản ánh việc ngôi nhà đứng tên em trai chị là anh T.A bất ngờ bị một thanh niên tên là V đến chiếm ở.

Vậy tình huống pháp lý ở đây là gì? Đại diện Công an huyện Gia Lâm cho biết, qua xác minh nội dung đơn của công dân cho thấy, anh T.A vay tiền của anh V nhưng người nhà cho rằng có dấu hiệu cho vay nặng lãi chứ không phải giao dịch mua bán dân sự thông thường.

Xác minh ban đầu của công an cấp xã đóng góp không nhỏ vào quá trình điều tra các vụ án hình sự. (Ảnh: C.L)

Theo quy định, Công an xã đã tiến hành xác minh bước đầu, sau đó có báo cáo tới Công an huyện. Về phía Công an huyện xác minh, ngôi nhà thuộc địa bàn xã Kim Sơn, Gia Lâm nhưng việc vay mượn, giao dịch về đất đai lại diễn ra trên địa bàn quận Long Biên nên theo quy định của pháp luật, Công an huyện Gia Lâm đã chuyển hồ sơ tới Công an quận Long Biên để giải quyết theo thẩm quyền.

Như vậy, vai trò của Công an xã là xác minh ban đầu sau đó báo cáo tới cấp cao hơn là Công an huyện. Cho đến thời điểm này, khi không còn công an cấp huyện thì công an xã cũng chỉ có nhiệm vụ xác minh ban đầu. Hồ sơ vụ án tiếp tục được Cơ quan Cảnh sát điều tra thành phố Hà Nội xử lý.

Bà Nguyễn Hải Yến, nguyên kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân quận Hà Đông, Hà Nội phân tích, nhiều ý kiến cho rằng, ở thời điểm này khi bỏ công an cấp quận, huyện cũng đồng nghĩa với vai trò công an cấp xã tăng lên, thậm chí có quyền đề xuất khởi tố vụ án, khởi tố bị can. Quan điểm này không chính xác, tháng 3/2025, Bộ Công an có Hướng dẫn số 11 nói rõ về công an cấp xã khi tiếp nhận tin về an ninh, trật tự, công an cấp xã phải đánh giá ngay nội dung thông tin tiếp nhận, đối với tố giác, tin báo về tội phạm thì thực hiện tiếp nhận, phân loại và xử lý theo quy định pháp luật và của Hướng dẫn số 11.

Cụ thể, trường hợp tố giác, tin báo về tội phạm, công an cấp xã, điều tra viên bố trí tại công an cấp xã tiến hành các bước tiếp nhận, giải quyết hoặc kiểm tra, xác minh sơ bộ, rồi báo cáo, đề xuất thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra công an cấp tỉnh để phân công điều tra viên thụ lý, giải quyết…

Trong trường hợp phát hiện bắt giữ người phạm tội quả tang, công an cấp xã, điều tra viên tại công an cấp xã thực hiện biện pháp cấp bách tại hiện trường phù hợp, sau đó lập biên bản, lấy lời khai, thực hiện các hoạt động kiểm tra, xác minh sơ bộ ban đầu; đồng thời giải ngay người bị bắt hoặc báo bằng hình thức liên lạc nhanh nhất cho đơn vị điều tra có thẩm quyền thuộc cơ quan điều tra công an cấp tỉnh…

“Từ những phân tích trên cho thấy việc khởi tố vụ án, khởi tố bị can trong vụ án hình sự thuộc cơ quan tố tụng cấp tỉnh, trong đó có cơ quan điều tra công an cấp tỉnh”, bà Yến nói.

Chỉ tiếp nhận, xác minh thông tin ban đầu

Luật sư Hoàng Văn Doãn, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội viện dẫn Thông tư liên tích số: 01/2021/TTLT-BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC ngày 29/11/2021 được ký kết giữa các đơn vị như: Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao quy định việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong việc thực hiện một số quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố.

Theo luật sư Doãn, tại Thông tư này nói tới trách nhiệm của công an xã, phường, thị trấn, đồn công an, trạm công an khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm thì thực hiện như sau:

“Đối với tố giác, tin báo về hành vi phạm tội quả tang; tố giác, tin báo về hành vi phạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc được dư luận xã hội quan tâm; tố giác, tin báo về tội phạm đã rõ người thực hiện hành vi phạm tội hoặc rõ người bị tố giác mà có căn cứ cho rằng người đó có thể bỏ trốn, có căn cứ và cần thiết phải áp dụng các biện pháp ngăn chặn thì công an xã, phường, thị trấn, đồn công an lập biên bản tiếp nhận, báo ngay bằng các hình thức liên lạc nhanh nhất cho cơ quan điều tra có thẩm quyền; tổ chức ngay lực lượng đến bảo vệ hiện trường, lấy lời khai người tố giác, báo tin về tội phạm, người bị tố giác, người bị hại, người làm chứng hoặc những người có liên quan… và chuyển tố giác, tin báo về tội phạm kèm theo tài liệu, đồ vật có liên quan cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong thời hạn không quá 24 giờ kể từ khi tiếp nhận; đối với các xã ở vùng rừng núi xa xôi, hẻo lánh, hải đảo, điều kiện đi lại khó khăn thì thời hạn chuyển tố giác, tin báo về tội phạm không quá 48 giờ kể từ khi tiếp nhận…”.

Đối với tố giác, tin báo về tội phạm không nghiêm trọng, thời hạn kể từ khi tiếp nhận đến khi chuyển tố giác, tin báo về tội phạm kèm theo tài liệu, đồ vật có liên quan cho cơ quan điều tra có thẩm quyền không quá 07 ngày.

Luật sư Doãn đánh giá, từ Hướng dẫn số 11 cho tới các luật, thông tư đều cho thấy ở thời điểm hiện tại công an xã không có thẩm quyền khởi tố vụ án, khởi tố bị can hay ra các văn bản tố tụng liên quan đến đề xuất khởi tố.

Đánh giá về vai trò công an cấp xã trong việc xử lý các vụ việc liên quan đến dấu hiệu hình sự, Phó trưởng Công an phường Phú Lãm, Hà Đông, Hà Nội Nguyễn Quý Hưng cho biết, trách nhiệm ban đầu của công an xã khi tiếp nhận tố giác, tin báo về hành vi phạm tội đang diễn ra hoặc hành vi phạm tội diễn ra vừa kết thúc xảy ra trên địa bàn cũng khá nặng nề. Ngay sau khi tiếp nhận tin tố giác, công an cấp xã phải khẩn trương tổ chức lực lượng đến hiện trường, tiến hành biện pháp cấp bách; đồng thời báo bằng hình thức liên lạc nhanh nhất cho đơn vị điều tra có thẩm quyền thuộc cơ quan điều tra công an cấp tỉnh.

Mới đây, ngày 27/2/2025, Bộ trưởng Bộ Công an, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành Thông tư liên tịch Số: 02/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC quy định về phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự, quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam và thi hành án hình sự khi không tổ chức công an cấp huyện nói rất rõ thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra vụ án hình sự của cơ quan cảnh sát điều tra công an cấp tỉnh. Thông tư cũng nói tới nhiệm vụ, quyền hạn của công an cấp xã trong thi hành án hình sự.

Ông Hưng nhấn mạnh: “Mặc dù chưa có chức năng khởi tố nhưng tại không ít vụ án những xác minh ban đầu của công an cấp xã đóng góp không nhỏ vào quá trình điều tra của công an cấp tỉnh”.

Khắc Hạnh