Tăng trưởng bền vững bắt đầu từ con người, không chỉ từ vốn

Tạo đà tăng trưởng từ đầu tư chiến lược

Từ những khuyến nghị tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam (VBF) 2025 đến các chính sách về giáo dục, lao động, và thị trường vốn, có thể thấy rõ một thông điệp chung: Phát triển bền vững bắt đầu từ con người, từ cách chúng ta học, làm, và đổi mới.

Theo ông Thomas Jacobs, Quyền Giám đốc khu vực Đông Á - Thái Bình Dương của Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC), tăng trưởng bền vững “không phải là con đường dễ dàng”. Quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh, thân thiện môi trường đòi hỏi Việt Nam phải huy động nguồn lực tài chính rất lớn, kết hợp giữa vốn trong nước và quốc tế. Để làm được điều đó, ông nhấn mạnh ba hướng đi chiến lược: Phát triển thị trường vốn, đầu tư công nghệ - hạ tầng, và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Đại diện IFC cho rằng: “Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của Việt Nam mới đạt khoảng 0,5% GDP, quá thấp so với tiềm năng”. Khi chi tiêu cho R&D chưa đủ mạnh, doanh nghiệp khó tạo đột phá về năng suất, và nền kinh tế có nguy cơ “kẹt giữa” các đối thủ có công nghệ cao hơn nhưng chi phí thấp hơn.

Ông Thomas Jacobs - Quyền Giám đốc khu vực Đông Á - Thái Bình Dương của IFC.

Bà Mariam Sherman, Giám đốc quốc gia Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào cũng đồng quan điểm. Bà cho rằng, nếu Việt Nam không nhanh chóng chuyển từ “lắp ráp” sang “thiết kế và chế tạo”, khoảng cách năng suất giữa doanh nghiệp trong nước và FDI sẽ tiếp tục nới rộng. Hiện nay, năng suất lao động của doanh nghiệp FDI cao hơn 70% và mức lương trung bình cao hơn gần 50%, nhưng chỉ rất ít doanh nghiệp Việt tham gia được vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Đây là nút thắt về đổi mới sáng tạo cần được tháo gỡ, nếu không Việt Nam sẽ khó thoát khỏi ‘bẫy gia công’”, bà Sherman nhấn mạnh. Bà cũng cho rằng cần phát triển mạnh thị trường vốn trong nước, bởi đây là “cánh cửa thu hút nguồn lực quốc tế dài hạn” cho các dự án bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc FTSE Russell nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm “thị trường mới nổi thứ cấp” được coi là bước ngoặt lớn. Sự kiện này mở ra cơ hội để Việt Nam đón dòng vốn quốc tế quy mô lớn, đặc biệt là các quỹ đầu tư dài hạn hướng đến phát triển xanh và bền vững. Tuy nhiên, để dòng vốn đó thực sự phát huy hiệu quả, khu vực công cần tiếp tục đóng vai trò “kiến tạo”, tạo môi trường vận hành minh bạch, ổn định và có khả năng hấp thụ vốn cao hơn.

Đầu tư vào con người, nền tảng của mọi tăng trưởng

Báo cáo của Nhóm nguồn nhân lực tại VBF chỉ rõ: Khả năng cạnh tranh trong tương lai của Việt Nam không chỉ nằm ở hạ tầng hay ưu đãi thuế, mà nằm ở năng lực con người thích nghi với thay đổi. Công nghệ đang phát triển nhanh hơn mọi chính sách, và trong thời đại mà “trí tuệ trở thành nguồn lực quý giá nhất”, câu hỏi không còn là “Việt Nam có thu hút được đầu tư hay không”, mà là “liệu lực lượng lao động của Việt Nam có phát triển kịp tốc độ công nghệ hay không?”

Theo IFC, hiện chỉ 5% lao động sản xuất của Việt Nam có tay nghề cao, và chỉ khoảng 10% dân số có bằng cử nhân. Một công nhân sản xuất trung bình của Việt Nam chỉ tạo ra 6,7 USD giá trị gia tăng - chưa bằng một nửa so với Trung Quốc (14,4 USD). Điều đó phản ánh yêu cầu cấp bách phải đầu tư mạnh vào giáo dục, đào tạo nghề, và kỹ năng số.

Ngân hàng thế giới khuyến nghị Việt Nam nên mở rộng giáo dục STEM, cập nhật giáo trình kỹ năng thế kỷ 21, và khuyến khích mô hình thực tập gắn doanh nghiệp - nhà trường. Đầu tư vào con người, theo bà Sherman, “chính là chính sách kinh tế tốt nhất”.

Theo IFC, hiện chỉ 5% lao động sản xuất của Việt Nam có tay nghề cao (Ảnh minh hoạ: BT).

Báo cáo cũng đánh giá cao việc Chính phủ ban hành Nghị định 219/2025 tạo bước tiến trong quản lý lao động nước ngoài, đặc biệt khi mở cửa linh hoạt cho chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo (AI). Đây được coi là hành lang pháp lý quan trọng để thúc đẩy chuyển giao tri thức quốc tế, giúp người lao động Việt Nam học nhanh hơn, làm chủ công nghệ nhanh hơn.

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu lưu ý rằng, chính sách cần được thực thi thống nhất trên toàn quốc, tránh tình trạng mỗi địa phương hiểu và áp dụng khác nhau, gây chậm trễ trong triển khai. Song song, hệ thống giáo dục cũng cần thay đổi nhanh hơn để “học cùng công nghệ”, tức là dạy sinh viên cách sử dụng AI và các công cụ số như một phần tự nhiên của công việc hằng ngày.

Một khái niệm mới được đưa ra tại VBF 2025 là “Quản trị trí tuệ” (Intelligence Management) - mô hình tổ chức kết hợp giữa trí tuệ con người và trí tuệ nhân tạo. Thay vì chỉ tự động hóa, mô hình này thiết kế lại quy trình ra quyết định dựa trên “trí tuệ hỗn hợp”. Việt Nam, với lực lượng lao động trẻ và linh hoạt, được đánh giá có tiềm năng đi đầu trong việc thử nghiệm mô hình này, nếu đầu tư bài bản cho kỹ năng số, đào tạo lại lao động, và hợp tác sâu hơn giữa Nhà nước, doanh nghiệp và giáo dục.

Các chuyên gia quốc tế thống nhất rằng, tăng trưởng nhanh chỉ có ý nghĩa khi đi kèm sự bền vững về năng suất và con người. Để làm được điều đó, Việt Nam cần ba trụ cột: Rõ ràng, linh hoạt trong quy định thu hút chuyên gia nước ngoài; đào tạo lại lực lượng lao động, xây dựng hiểu biết về AI và công nghệ ở mọi cấp độ; tăng cường hợp tác Nhà nước - doanh nghiệp - cơ sở giáo dục để biến khung pháp lý thành kết quả thực tế.

Thế giới đang bước vào thời đại mà “trí tuệ” mà cả con người lẫn nhân tạo trở thành lợi thế cạnh tranh then chốt. Việt Nam đang có cơ hội hiếm có: Một nền kinh tế năng động, một Chính phủ cải cách nhanh, và một thế hệ trẻ sẵn sàng học hỏi. Nếu tận dụng tốt những khoản đầu tư chiến lược hôm nay vào công nghệ, hạ tầng, và con người, Việt Nam hoàn toàn có thể chứng minh rằng một nền kinh tế công nghệ cao vẫn có thể lấy con người làm trung tâm, phát triển nhanh mà vẫn bền vững, sáng tạo mà vẫn nhân văn.

Bảo Thoa