Nhớ NGND.NS Hoàng Kiều: Linh hồn của âm nhạc Chèo Việt Nam

NGND.NS Hoàng Kiều (1925 - 2005) tên thật là Tạ Khắc Kế, quê ở Hưng Yên, sinh tại Hà Nội. Ông là một nhà quản lý, nhà sư phạm, sáng tác âm nhạc, sáng tác kịch bản và nhà nghiên cứu khoa học xuất sắc. Ông có nhiều đóng góp to lớn và để lại ấn tượng sâu sắc cho sự nghiệp kế thừa và phát triển âm nhạc dân tộc, nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam nửa cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21.

Quang cảnh toạ đảm.

Có thể khái quát, hoạt động và những đóng góp của NGND.NS Hoàng Kiều cho sân khấu Chèo thể hiện trên nhiều phương diện, từ sáng tác âm nhạc cho đến viết kịch bản, đạo diễn, nghiên cứu khoa học và đào tạo nghệ sĩ Chèo. Trong đó, ba lĩnh vực nổi trội nhất đó là những cống hiến của ông cho âm nhạc Chèo, cho việc nghiên cứu khoa học về Chèo và đào tạo các nghệ sĩ Chèo cho sân khấu chèo hiện đại.

NGND.NS Hoàng Kiều có hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghệ thuật sân khấu kịch hát truyền thống, trên 30 năm làm công tác giảng dạy và là một trong những người có công đào tạo hầu hết các nhạc công, cán bộ chỉ huy và sáng tác nhạc Chèo. Được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật cùng nhiều huân chương, huy chương cao quý của Đảng và Nhà nước. NGND.NS Hoàng Kiều đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng đồng nghiệp, học trò và những người yêu mến nghệ thuật sân khấu Chèo.

Trong bối cảnh Chèo đang nỗ lực tìm chỗ đứng trong đời sống hiện đại, thì việc nhìn lại tư tưởng nghệ thuật và di sản của Hoàng Kiều là điều cần thiết. Không phải để sao chép lại, mà để học cách giữ lấy bản sắc trong sáng tạo, dũng cảm trong đổi mới, và thấu hiểu truyền thống bằng con mắt của người làm nghề sâu sắc. Đó chính là tinh thần Hoàng Kiều - một tinh thần mẫu mực cho nghệ sĩ sân khấu dân tộc, cho âm nhạc dân tộc cổ truyền hôm nay và mai sau.

Tọa đàm “NGND.NS Hoàng Kiều với sự phát triển của sân khấu, âm nhạc chèo” kỷ niệm 100 năm ngày sinh của NGND.NS Hoàng Kiều nhằm khắc sâu về chân dung cũng như sự nghiệp hoạt động, những đóng góp lớn của NGND.NS Hoàng Kiều cho nền nghệ thuật âm nhạc và sân khấu nước nhà. Đồng thời giúp công chúng thấy rõ hơn một “cây đại thụ” của sân khấu, âm nhạc Việt Nam trong cuộc sống đời thường, để hiểu toàn diện hơn về chân dung của ông.

Tại toạ đàm, Đạo diễn - TS.NSND Thanh Ngoan (Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Nghệ thuật Biểu diễn Truyền thống Việt Nam) khẳng định, đóng góp của NGND.NS Hoàng Kiều cho sân khấu chèo là đỉnh cao. NSND Thanh Ngoan kể, khi còn trẻ, bước chân vào Nhà hát Chèo Việt Nam, lần đầu tiếp cận vở Súy Vân - chị đã lầm tưởng đây là một vở Chèo cổ. Theo chị, sự vận dụng âm nhạc của NGND.NS Hoàng Kiều ở đây đạt đến mức nhuần nhuyễn, hài hòa đến từng chi tiết - khiến cho người xem, người diễn có thể cảm nhận như đang sống trong không gian Chèo truyền thống đích thực.

Nhạc sĩ Giáng Son, con gái của NSND.NS Hoàng Kiều chia sẻ tại toạ đàm.

“Âm nhạc của ông trong vở này không đơn thuần là phần phụ trợ, mà đã trở thành một phần linh hồn của vở diễn - góp phần tạo nên thành công rực rỡ của Súy Vân và khẳng định tài năng sáng tạo ở đỉnh cao. Sau này, khi có điều kiện nghiên cứu sâu hơn, tôi mới nhận ra Súy Vân chính là kết tinh của một ê-kíp nghệ thuật đỉnh cao thời đó - một cuộc cách mạng thực sự trong nghệ thuật Chèo”- NSND Thanh Ngoan nhấn mạnh.

Tiết mục biểu diễn tại toạ đàm.

Còn nhạc sĩ Giáng Son, con gái của NGND.NS Hoàng Kiều cũng đã bày tỏ sự kính trọng, thần tượng người cha tài giỏi của mình. Bên cạnh những câu chuyện kể về một người cha - Hoàng Kiều - trong đời thường với niềm đam mê công việc, đam mê nghiên cứu bất tận, nhạc sĩ Giáng Son có những đánh giá về sự nghiệp của cha với tư cách một nhạc sĩ: “Tìm hiểu sâu hơn về sự nghiệp của bố Kiều, thực sự Giáng Son càng khâm phục vì ông là bậc thầy trong vấn đề lồng điệu của Chèo nói riêng, nghệ thuật truyền thống Bắc bộ nói chung.

Bố là người phối khí cự phách đầu tiên cho dàn nhạc Chèo và những vở diễn truyền thống. Mà ngày đó còn nhỏ, chưa có tri thức về âm nhạc, mình cứ tưởng là cổ nhưng không, rất rất hiện đại, điều hiện đại đó đã được bố viết từ rất lâu rồi. Thực ra, bố là người đi trước thời đại khi kết hợp âm nhạc dân tộc với những kỹ thuật sáng tác phối khí của âm nhạc cổ điển”. Nhạc sĩ Giáng Son cũng bày tỏ niềm tự hào khi đã lớn lên và trưởng thành, thành công trong gia đình có bề dày nghệ thuật của mình.

Nhà giáo, nghệ sĩ Chèo Bích Ngọc là vợ cố NGND.NS Hoàng Kiều. Với phần chia sẻ hết sức tình cảm, tràn đầy yêu thương của nghệ sĩ chèo Bích Ngọc đã cho người đọc thấy hình ảnh bên ngoài công việc, NGND.NS Hoàng Kiều là người chồng, người cha tuyệt vời.

NSND Trần Quốc Chiêm (Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật Hà Nội) bày tỏ lòng kính nhớ đến người thầy của mình. Anh kể NGND.NS Hoàng Kiều chính là người đã tuyển anh vào lớp chèo và tận tình dạy dỗ, chỉ bảo anh cũng như các học trò để trở thành một nghệ sĩ chèo chân chính.

“Thầy luôn cười và dặn tôi rằng: “Chèo không phải chỉ là hát, mà Chèo là kể chuyện, Chèo là ý tứ sâu xa... Nếu con không kể bằng trái tim mình, thì khán giả sẽ chẳng có ai nghe”. Từ câu nói ấy, tôi học hát bằng cả trái tim, học từng bước chân thư sinh, nam ngang, hề gậy, hề mồi, lão say, kép độc,… từ ánh mắt của từng nhân vật trong Chèo. Thầy dạy nhiều lắm, những kiến thức của Chèo cổ, không chỉ là một bộ môn nghệ thuật biểu diễn mà là một đạo lý cuộc sống - Đạo của lòng trung, nghĩa, hiếu, tiết, liệt và tình người”, NSND Trần Quốc Chiêm nhớ lại.

Hầu hết các ý kiến, bài viết đều hướng tới việc khẳng định giá trị những tác phẩm, công trình nghiên cứu của NGND.NS Hoàng Kiều còn nguyên vẹn đến ngày hôm nay và chắc chắn mai sau.