Kháng thuốc kháng sinh: Cái giá đắt từ thói quen dùng thuốc tùy tiện

PV: Thưa Dược sĩ, vì sao tình trạng tự ý dùng kháng sinh hiện nay lại được coi là một hiểm họa cấp bách đối với sức khỏe cộng đồng?

Dược sĩ Ngô Thùy Linh - Trưởng Khoa Dược, Bệnh viện Đa khoa Mê Linh (thứ nhất từ phải sang) luôn sát sao đẩy mạnh quản lý kháng sinh trong bệnh viện.

Dược sĩ Ngô Thùy Linh: Kháng kháng sinh được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cảnh báo là 1 trong 10 mối đe dọa lớn nhất đối với sức khỏe toàn cầu. Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ kháng thuốc kháng sinh cao.

Theo quy định của Bộ Y tế, kháng sinh là thuốc kê đơn, được sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ do đó bệnh nhân bắt buộc phải có đơn khi mua thuốc. Tuy nhiên, thực tế cho thấy người dân vẫn dễ dàng mua được kháng sinh, kể cả những loại kháng sinh hạn chế sử dụng trong cộng đồng mà không cần đơn thuốc.

Kháng thuốc xuất hiện và gia tăng chủ yếu do việc lạm dụng kháng sinh trong cộng đồng như việc người dân tự ý mua dùng thuốc kháng sinh mà không có đơn thuốc của bác sĩ và thói quen dùng thuốc không đúng liều, đủ liều và thời gian dùng thuốc không phù hợp.

Ngoài ra, việc lây chéo do bệnh nhân nhiễm các vi khuẩn kháng thuốc khi nằm viện kéo dài. Tình trạng này khiến thời gian điều trị kéo dài hơn, gia tăng chi phí điều trị vì phải dùng kháng sinh liều cao và phối hợp nhiều loại kháng sinh, tăng tác dụng phụ cũng như giảm cơ hội sống cho bệnh nhân...

Ngoài ra việc lạm dụng thuốc kháng sinh trong việc kê toa điều trị còn gây ra tác dụng phụ như loạn khuẩn đường ruột, gây tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa, nhờn thuốc, sốc thuốc, nguy hiểm hơn là tăng số loại vi khuẩn kháng thuốc. Một số chủng vi khuẩn hiện nay kháng hầu hết các loại kháng sinh thông thường, khiến điều trị khó khăn và tốn kém hơn.

PV: Theo Dược sĩ, người dân thường mắc những sai lầm nào phổ biến nhất khi tự ý dùng kháng sinh?

Dược sĩ Ngô Thùy Linh: Thuốc kháng sinh mang lại hiệu quả tích cực trong điều trị các bệnh nhiễm khuẩn nhưng nó vẫn có những tác dụng phụ như khi người bệnh dị ứng với loại kháng sinh đó, có thể sẽ bị nổi mề đay, ngứa hoặc nghiêm trọng hơn là người bệnh có thể bị sốc phản vệ dẫn đến tử vong.

Thực tế cho thấy, không ít người dân hiện nay vẫn còn tâm lý chủ quan trong việc sử dụng kháng sinh. Chỉ với những biểu hiện thông thường như ho, sốt, đau họng, cảm cúm…, nhiều người đã tự tìm đến các quầy thuốc để mua kháng sinh, tin vào “tác dụng thần kỳ” của thuốc mà không cần thăm khám hay có chỉ định của bác sĩ.

Bên cạnh đó, tình trạng dùng thuốc không đủ liều, tự ý ngừng kháng sinh khi triệu chứng thuyên giảm, quên liều hoặc sử dụng không đúng thời điểm vẫn diễn ra phổ biến. Đáng lo ngại hơn, nhiều trường hợp còn tự ý phối hợp nhiều loại kháng sinh hoặc sử dụng kháng sinh không đúng phổ tác dụng. Những sai lầm này khiến vi khuẩn không bị tiêu diệt triệt để, tạo điều kiện cho chúng thích nghi, biến đổi và dần trở thành các chủng vi khuẩn kháng thuốc, thậm chí là siêu vi khuẩn đa kháng thuốc.

Mỗi loại kháng sinh sẽ có phổ tác dụng và liều điều trị cơ bản. Tuy nhiên trong một số trường hợp người bệnh bị bệnh nặng như viêm phổi, nhiễm trùng huyết, viêm màng não, các vị trí thuốc khó ngấm vào tế bào xương, não... thì phải tăng liều lượng để đảm bảo gia tăng kết quả điều trị.

Đối với các trường hợp nhiễm vi khuẩn kháng thuốc, liều kháng sinh buộc phải sử dụng ở mức cao hơn, kéo theo nguy cơ gia tăng đáng kể các tác dụng phụ. Thậm chí, nếu việc điều trị không đạt hiệu quả, nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng người bệnh là điều không thể phủ nhận.

Điển hình, vừa qua Bệnh viện Đa khoa Mê Linh đã tiếp nhận một bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nặng, có tiền sử tự ý sử dụng kháng sinh trước đó. Trước khi vào viện, bệnh nhân đã tự dùng kháng sinh điều trị tại nhà trong 10 ngày nhưng bệnh không cải thiện, đến khi diễn biến nặng mới nhập viện.

Khi nhập viện, tình trạng bệnh rất nghiêm trọng, bệnh nhân phải thở máy. Việc điều trị gặp nhiều khó khăn do phải sử dụng kháng sinh mạnh; các bác sĩ buộc phải phối hợp đồng thời 3 loại kháng sinh thì tình trạng bệnh mới dần ổn định. Tuy nhiên, quá trình điều trị kéo dài, sau khoảng 5–6 ngày bệnh nhân mới bắt đầu có những dấu hiệu tích cực.

PV: Khoa Dược của Bệnh viện hiện triển khai những biện pháp gì để kiểm soát sử dụng kháng sinh an toàn, hợp lý trong bệnh viện, thưa dược sĩ?

Dược sĩ Ngô Thùy Linh: Việc sử dụng kháng sinh cho bệnh nhân an toàn hợp lý luôn được bệnh viện chú trọng và thực hiện nghiêm túc. Bệnh viện Đa khoa Mê Linh đã thành lập Ban quản lý sử dụng kháng sinh, các tổ giám sát sử dụng kháng sinh. Đặc biệt, Bệnh viện triển khai quy định phê duyệt các kháng sinh cần quản lý, triển khai công tác dược lâm sàng, tăng cường công tác tập huấn về quản lý sử dụng kháng sinh, hướng dẫn sử dụng kháng sinh tại bệnh viện.

Với vai trò thường trực cho hội đồng thuốc điều trị, chúng tôi đã đề xuất thực hiện đưa các chương trình dự phòng kháng sinh trong phẫu thuật, kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện, xây dựng phác đồ điều trị các bệnh nhiễm khuẩn, hướng dẫn sử dụng kháng sinh tại các khoa lâm sàng để cải thiện tình trạng kháng thuốc và nâng cao chất lượng điều trị hiệu quả tốt nhất cho bệnh nhân.

Với những trường hợp phải sử dụng nhiều loại kháng sinh, việc hội chẩn là hết sức cần thiết. Khoa Dược đã phối hợp chặt chẽ với các khoa lâm sàng tổ chức hội chẩn liên chuyên khoa, giữa bác sĩ các chuyên ngành với dược lâm sàng, chuyên ngành vi sinh, xét nghiệm, nhằm đưa ra các ý kiến và phác đồ điều trị tích cực, phù hợp nhất cho từng bệnh nhân. Qua đó, vừa kiểm soát hiệu quả tình trạng bệnh, vừa góp phần hạn chế và kiểm soát tình trạng kháng kháng sinh.

Người bệnh nên sử dụng kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ.

Bên cạnh đó, các y, bác sĩ bệnh viện đều ý thức cao công tác phòng chống kháng thuốc, trong đó có phòng chống nhiễm khuẩn, tránh lây nhiễm chéo tại khoa, bệnh viện. Quá trình điều trị bệnh lý nhiễm trùng của bệnh nhân luôn được chú trọng, phòng ngừa nguy cơ bệnh nhân lây nhiễm thêm các vi khuẩn khác tại bệnh viện.

PV: Dược sĩ có khuyến cáo gì tới người dân nhằm thay đổi thói quen sử dụng kháng sinh để bảo đảm an toàn và hiệu quả trong điều trị?

Dược sĩ Ngô Thùy Linh: Người bệnh cần được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và chỉ định sử dụng kháng sinh phù hợp. Không nên tự ý mua thuốc, đặc biệt là kháng sinh, để điều trị vì người bệnh không thể tự đánh giá việc sử dụng kháng sinh có thực sự cần thiết hay không, cũng như khó xác định đúng liều lượng và thời gian dùng thuốc cho đủ và đúng theo chỉ định.

Người dân cần biết một số nguyên tắc cơ bản khi dùng kháng sinh như việc uống đúng thuốc, đúng liều, đúng khoảng cách thời gian và đủ số ngày sử dụng để đảm bảo cơ thể lúc nào cũng đủ lượng thuốc để chống chọi với vi khuẩn. Ví dụ như bác sĩ kê đơn dặn dò uống 2 lần/ngày thì khoảng cách mỗi lần uống thuốc là 12 giờ. Uống 3 lần/ngày, khoảng cách giờ là 8 giờ. Uống thuốc đủ số ngày bác sĩ ghi trong đơn (một liệu trình) thường là 5 đến 7 ngày, và có thể lâu hơn do chỉ định một số trường hợp đặc biệt.

Khi có chỉ định của bác sĩ cần dùng thuốc đảm bảo 4 đúng: Đúng thuốc, đúng liều, đúng cách, đúng thời gian; không bao giờ chia sẻ hoặc sử dụng thuốc kháng sinh dư thừa với người khác.

Mỗi người dân cần nâng cao nhận thức, sử dụng thuốc có trách nhiệm, tránh tâm lý chủ quan. Đồng thời, cần tăng cường phòng bệnh, vệ sinh cá nhân tốt, tiêm chủng đầy đủ để hạn chế nhiễm khuẩn. Khi có dấu hiệu bất thường như sốt cao, ho kéo dài, khó thở... cần đi khám sớm để được chẩn đoán đúng và điều trị kịp thời, góp phần giảm bớt nguy cơ phải dùng đến thuốc kháng sinh.

Xin trân trọng cảm ơn Dược sĩ!