Hào hùng “Điện Biên Phủ trên không”

Trưng bày cũng giới thiệu cuộc sống của các phi công Mỹ trong Trại tạm giam Hỏa Lò cùng mong muốn chấm dứt chiến tranh để trở về với gia đình; câu chuyện về những ngày trao trả phi công Mỹ cách đây 50 năm (1973 - 2023). Những nỗ lực chung của Chính phủ Việt Nam và Hoa Kỳ nhằm khắc phục hậu quả chiến tranh cùng với sự nỗ lực của các tổ chức, cá nhân trong hoạt động ngoại giao nhân dân, đặc biệt là các cựu chiến binh đã góp phần nối lại quan hệ giữa hai nước.

Theo đó, trưng bày chuyên đề “Thang âm cuộc chiến” được thể hiện qua 3 nội dung: Khúc ca chiến thắng, Dòng ký ức và Chung tay hàn gắn.

Là người đến tham quan trưng bày, em Nguyễn Minh Hồng Anh, sinh viên Trường Đại học Anh Quốc tại Việt Nam không khỏi xúc động khi chứng kiến sự tan hoang, đổ nát của một góc Bệnh viện Bạch Mai sau trận ném bom rải thảm của máy bay B-52 vào 4 giờ sáng, ngày 22/12/1972 được tái hiện lại, nhằm thể hiện phần nào những nỗ lực của các y, bác sĩ tìm kiếm, cứu chữa các nạn nhân.

Du khách tham quan khu trưng bày.

Nguyễn Minh Hồng Anh cho biết: “Tại buổi giới thiệu trưng bày “Thang âm cuộc chiến”, em đã được gặp gỡ 2 nhân chứng lịch sử, khách mời là Đại tá Nghiêm Đình Tích, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Đài trưởng đài Radar P35, Đại đội 45, Trung đoàn Radar 291, Quân chủng Phòng không Không quân và ông Nguyễn Văn Hùng, Pháo thủ số 1, Trung đội tự vệ Nhà máy Cơ khí Lương Yên, người tham gia bắn rơi 1 máy bay F111, tối 22/12/1972. Ngoài ra, em còn được tham gia trải nghiệm mô hình lớp học thời chiến với mái rơm, bàn ghế gỗ, đèn dầu cùng mũ rơm và túi cứu thương… những vật dụng quen thuộc mà mỗi học sinh thời chiến đều mang theo mỗi khi tới lớp”.

Đứng trước nguy cơ chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” ở miền Nam bị phá sản, Nhà Trắng và Lầu Năm Góc huy động ồ ạt lực lượng Không quân và Hải quân Mỹ leo thang phá hoại miền Bắc. Chiến dịch Linebacker II là cuộc tập kích chiến lược của lực lượng Không quân và Hải quân Mỹ vào Hà Nội, Hải Phòng và nhiều tỉnh miền Bắc Việt Nam. Các vị trí quân sự, đầu mối giao thông, nhà máy, xí nghiệp, hầm mỏ thậm chí những công trình phúc lợi như bệnh viện, trường học, nhà ga, những khu phố đông dân cư đều trở thành mục tiêu của bom Mỹ. Sau những trận bom rải thảm là hàng trăm người dân vô tội bị sát hại, hàng ngàn ngôi nhà và nhiều công trình xã hội bị hỏng hoặc bị phá huỷ hoàn toàn.

Trong 12 ngày đêm (18/12 - 30/12/1972), quân và dân miền Bắc trong đó có Hà Nội đã kiên cường chiến đấu, đánh trả cuộc tập kích chiến lược của quân đội Mỹ. Dưới mưa bom bão đạn, các lực lượng vũ trang mà nòng cốt là Quân chủng Phòng không Không quân đã chủ động, sáng tạo cùng nhân dân Thủ đô phát huy sức mạnh đánh địch. Bám trụ trận địa, những người con quả cảm vẫn bền gan, vững chí, quyết tâm tiêu diệt máy bay địch, làm nên trận “Điện Biên Phủ trên không” lẫy lừng, đập tan cuộc tập kích chiến lược đường không quy mô lớn nhất của quân đội Mỹ.

Một số câu chuyện, lời kể và phỏng vấn của các nhân chứng lịch sử được thể hiện trên trưng bày như: Trung tướng Lê Văn Tri, nguyên Tư lệnh Quân chủng Phòng không Không quân; Trung tướng Nguyễn Đức Soát, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân trong việc chuẩn bị chiến đấu với máy bay B52;Thượng úy Phạm Tuân, phi công đầu tiên của Không quân Việt Nam sử dụng máy bay MiG-21 bắn rơi máy bay B52 và trở về sân bay an toàn đêm ngày 27/12/1972…

Với tinh thần “sơ tán cũng là đánh địch”, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Thành phố, nhân dân Thủ đô khẩn trương sơ tán về các vùng ngoại thành. Hàng trăm phương tiện giao thông được huy động, hàng vạn gia đình hối hả rời khỏi nội thành... Ở những nơi sơ tán, người dân Hà Nội và người dân địa phương chia ngọt sẻ bùi, cùng nhau tăng gia sản xuất, ổn định cuộc sống. Dưới những hầm, hào trú ẩn, tiếng học bài vẫn vang lên rộn ràng.

Trong hoàn cảnh đất nước còn chiến tranh, cuộc sống của người dân còn nhiều khó khăn nhưng Chính phủ Việt Nam vẫn nỗ lực tạo điều kiện chăm sóc y tế, sinh hoạt thể chất, văn hoá, tôn giáo cho phi công Mỹ bị bắt giam trong Trại giam Hỏa Lò và các trại tạm giam khác ở miền Bắc. Hằng tháng, phi công Mỹ được viết thư gửi về gia đình. Dịp Giáng sinh và đón năm mới, phi công Mỹ được tham gia chuẩn bị đón mừng ngày lễ và gửi những lời chúc tốt lành về gia đình. Đây cũng là dịp phi công Mỹ nhận được nhiều thư và quà từ gia đình gửi sang.

Trưng bày cũng giới thiệu một số bức thư và tranh vẽ của một số phi công Mỹ từng bị tạm giam tại Trại giam Hỏa Lò và một số trại giam khác như: Thư của Đại úy Hải quân Robert Deane Woods viết gửi gia đình, được đọc, thu âm và phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam nhân dịp Giáng sinh năm 1970; tranh “Giáng sinh đầu tiên”, Trung tá Không quân Hervey Studdifort Stockman vẽ trong thời gian bị giam tại Trại giam Hỏa Lò, năm 1970.

Theo nội dung của Hiệp định Paris, toàn bộ phi công Mỹ trong các trại tạm giam ở miền Bắc Việt Nam được tập trung về Trại giam Hỏa Lò để trao trả cho Chính phủ Hoa Kỳ. Đợt trao trả đầu tiên được thực hiện vào ngày 12/2/1973 tại sân bay Gia Lâm, Hà Nội. Các đợt tiếp theo diễn ra vào ngày 18/2, ngày 4/3 và 14/3/1973. Vào hồi 15giờ 20 phút ngày 29/3/1973, Chính phủ Việt Nam đã hoàn tất việc trao trả toàn bộ phi công Mỹ.

Sau khi giải phóng đất nước, tháng 9/1988, Chính phủ Việt Nam và Hoa Kỳ bắt đầu hợp tác triển khai việc tìm hài cốt quân nhân Mỹ mất tích, khắc phục hậu quả bom mìn, giúp đỡ các nạn nhân chiến tranh… nhằm xoa dịu những nỗi đau thời chiến. Nửa thế kỷ đã trôi qua, nhiều cựu chiến binh Mỹ đã trở lại Việt Nam, thăm lại chiến trường xưa và thăm Di tích Nhà tù Hỏa Lò, để nhớ về một phần ký ức trong cuộc đời binh nghiệp.

Phương Bùi