Con người của những ẩn số

Cảm phục về tài năng và thành công vượt trội của Phạm Xuân Ẩn trong lĩnh vực tình báo chiến lược, Giáo sư nhà sử học người Mỹ Lary Berman,  hiện là trưởng khoa đào tạo nhân tài ưu tú trường Đại học quốc gia Georgia đã bỏ hàng chục năm trời để nghiên cứu tìm hiểu về cuộc đời Phạm Xuân Ẩn. Lary Berman đánh giá Phạm Xuân Ẩn là bậc thầy trong lĩnh vực tình báo,  giỏi hơn bất kỳ điệp viên nào của Mỹ, Nga hay Trung Quốc…Để có được tài liệu sống, Lary Berman đã liên lạc với Phạm Xuân Ẩn suốt 2 năm liền nhưng không được ông đồng ý. Một thời gian sau khi thấy sức khỏe đã yếu đi nhiều, dường như linh cảm mình không còn nhiều thời gian nữa Phạm Xuân Ẩn mới đồng ý gặp và kể lại cuộc đời hoạt động của mình với Lary Berman. Một lý do khác khiến ông chọn vị Giáo sư người Mỹ này viết về mình vì Berman chính là tác giả của cuốn sách nổi tiếng: Không hòa bình, chẳng danh dự: Nixon, Kissinger và sự phản bội ở Việt Nam, được dư luận độc giả Mỹ đánh giá cao. Ở đây Lary Berman thể hiện là cây bút công bằng và chuẩn xác khi đánh giá về cuộc chiến và những sự kiện, nhân vật của thời kỳ đặc biệt này. Về phía Phạm Xuân Ẩn, tuy là một chiến sĩ cộng sản, một điệp viên của quân đội Việt Nam nhưng ông rất công bằng và cảm phục những điều tốt đẹp của nước Mỹ. Ông chiến đấu vì nền độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc nhưng ông cũng học tập ở nước Mỹ được nhiều điều. Ông đã từng nói: “ Đảng dạy tôi những điều về hệ tư tưởng. Từ người Mỹ tôi học được những điều quan trọng khác về nghề báo và phương pháp tư duy. Đó là điều tôi muốn con mình cũng học được như vậy. Tôi muốn con trai tôi có những người bạn là người Mỹ”. Điều này giải thích vì sao ông cho Lary Berman chắp bút cuốn sách về ông.

Suốt 5 năm trời với 18 lần trở lại Việt Nam Giáo sư Berman đã có được những tài liệu cần thiết để dựng chân dung nhà tình báo mà ông đánh giá là tài ba nhất thế giới. Cuốn sách được coi là tác phẩm tương đối đầy đủ và phản ánh trung thực, chính xác về những năm tháng hoạt động đầy bí ẩn của Phạm Xuân Ẩn. Giáo sư Lary Berman cũng hé lộ rằng Phạm Xuân Ẩn ra điều kiện sẽ cung cấp cho tác giả một số chi tiết nhưng chỉ được công bố nó sau khi ông đã qua đời. Bởi thế bản in lần đầu một số chi tiết không được công bố. Và lần tái bản này những chi tiết đầy đủ về Phạm Xuân Ẩn mới được bổ sung và công bố.

Những tin tình báo làm thay đổi cục diện chiến tranh

Nguồn tin tình báo từ Phạm Xuân Ẩn gửi về cho các cấp lãnh đạo cao nhất của đất nước những năm kháng chiến chống Mỹ được đánh giá hết sức sống động và kịp thời. Giai đoạn từ 1961 đến 1965, khi Mỹ tiến hành chiến lược chiến tranh đặc biệt, xây dựng một hệ thống ấp chiến lược trên toàn miền Nam, Phạm Xuân Ẩn đã có toàn bộ bản kế hoạch tuyệt mật đó mang tên Kế hoạch Staley – Taylor. Tiếp theo Phạm Xuân Ẩn vẫn đều đặn gửi về các kế hoạch cho từng giai đoạn chiến tranh của Mỹ như Chiến lược chiến tranh cục bộ; Chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh…đều ở cấp cao nhất và chính xác nhất. Các nhà lãnh đạo Việt Nam như Đại tướng Võ Nguyên Giáp sau khi đọc tài liệu Phạm Xuân Ẩn gửi về từng reo lên: “ Chúng ta đang ở trong phòng hành quân của Hoa Kỳ”. Tổng Bí thư Lê Duẩn khi biểu dương lực lượng tình báo quân đội đặc biệt là những tin mà Phạm Xuân Ẩn khai thác đã cho rằng “ chiến công có tầm cỡ quốc tế”. Còn Đại tướng Mai Chí Thọ người phụ trách các lưới tình báo miền Nam cho rằng: “ Phạm Xuân Ẩn có những thông tin tốt nhất và tiếp cận được nguồn thông tin mật, thính nhạy hơn bất kỳ người nào khác. Nếu muốn biết chuyện gì đang xảy ra, Phạm Xuân Ẩn là người để hỏi”…Còn những người ở phía bên kia, trong đó có cả các đồng nghiệp bị Phạm Xuân Ẩn khai thác tài liệu khi được hỏi đều tỏ ra rất bàng hoàng khi biết ông Ẩn là điệp viên của “ Việt cộng”. Nhưng hầu như không một ai căm thù hoặc nói xấu về Phạm Xuân Ẩn. Mc Culloch, giám đốc văn phòng báo Time ở châu Á nơi mà Phạm Xuân Ẩn làm việc nói: “ Tôi có căm giận Phạm Xuân Ẩn không sau khi tôi biết anh là gián điệp? Hẳn nhiên là không. Tôi nghĩ Việt Nam là quê hương của anh. Nếu tình thế đổi ngược lại, chắc tôi cũng sẽ làm như anh mà thôi…”. Tác giả David Haberstam trong cuốn “ Một thế giới sa lầy đang hình thành” thì đánh giá Phạm Xuân Ẩn là “ Cái đinh chốt của một mạng lưới tình báo nhỏ nhưng hạng nhất…Có một mâu thuẫn đối với Phạm Xuân Ẩn mà chúng ta không thể hình dung được. Nhìn lại quá khứ tôi thấy ông là một con người bị xẻ làm đôi ở giữa”.

Mấy chục năm nằm trong lòng địch, kết bạn với những tướng lĩnh và chính khách cao cấp của đối phương và khai thác được những thông tin chiến lược mang tính quyết định giúp cho lãnh đạo đất nước có kế hoạch đối phó với các âm mưu của địch mà không hề bị nghi ngờ, Phạm Xuân Ẩn đã đạt tới sự hoàn hảo trong nghề tình báo quốc tế. Ông còn là tấm gương của một nhân cách sống khiến đồng đội hay “ kẻ thù” đều kính trọng, ngưỡng mộ. Chính vì thế ông muốn con cái ông sẽ là những người góp phần xoa bỏ đi những hằn thù giữa hai nước vì ông cũng nhận ra nhiều điều tốt đẹp ở nước Mỹ và muốn hai dân tộc sống hữu nghị với nhau. Điều này đã thành hiện thực khi con trai ông Phạm Xuân Hoàng Ân đã trở thành người có nhiều hoạt động hữu nghị để thể hiện ý nguyện của ông. Hoàng Ân đã tốt nghiệp ngoại ngữ tại Nga và Mỹ. Năm 2006 Phạm Xuân Hoàng Ân đã được chọn làm phiên dịch trong buổi gặp gỡ của Tổng thống Mỹ G.W Bush với Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết tại Hà Nội. Và năm 2013, Hoàng Ân lại được phiên dịch cho Chủ tịch nước Trương Tấn Sang trong buổi làm việc với Tổng thống Mỹ Barac Obama, khi Chủ tịch có chuyến thăm Hoa Kỳ.

Năm 1976, sau khi đất nước thống nhất nhà tình báo chiến lược Phạm Xuân Ẩn đã được tuyên dương Anh Hùng LLVT Việt Nam. Năm 1990, ông được thăng quân hàm Thiếu tướng. Năm 2002, khi đã 76 tuổi Phạm Xuân Ẩn về hưu. Ngày 20 tháng 9 năm 2006, Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn qua đời tại thành phố Hồ Chí Minh thọ 80 tuổi. Hơn 300 đoàn khách trong nước và quốc tế đã đến tiễn đưa ông về nơi an nghỉ cuối cùng trong sự cảm phục và ngưỡng mộ một nhà tình báo huyền thoại của thế kỷ XX.

Hà Khánh Minh