Bài 3: Làm sao gỡ nút thắt để sản vật trở thành “sứ giả” văn hóa

“Mở khóa” tiềm năng

Năm 2019, khi Hà Nội chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO ở lĩnh vực thiết kế, đó không chỉ là một danh hiệu, mà còn là cơ hội chiến lược để “mở khóa” những tiềm năng văn hóa vốn lâu nay còn chìm khuất trong những làng nghề, góc phố. Thiết kế sáng tạo trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa dường như đang trở thành “chìa khóa” để chuyển hóa các sản vật truyền thống từ vai trò tiêu dùng sang vị thế biểu tượng, từ hàng hóa thô mộc sang sứ giả văn hóa mang hồn cốt Thủ đô.

Sự kiện hai làng nghề Bát Tràng (gốm sứ) và Vạn Phúc (lụa) được ghi danh vào Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo của UNESCO là minh chứng rõ rệt cho hiệu ứng lan tỏa của thiết kế sáng tạo đối với làng nghề. Không chỉ giữ gìn truyền thống, các nghệ nhân, nhà thiết kế đã biết “kể lại câu chuyện” làng nghề bằng ngôn ngữ đương đại - thông qua mẫu mã, chất liệu, phối màu, cách trưng bày… từ đó chạm tới thị hiếu mới, gắn kết sâu hơn với thị trường toàn cầu.

Dạo qua các phố Lương Văn Can hay Cầu Gỗ ở Hà Nội, mọi người sẽ bắt gặp những hiệu áo dài có tên rất giống nhau như Vinh Trạch, Đức Trạch, Phương Trạch, Nghĩa Trạch... Từ “Trạch” ấy xuất phát từ làng Trạch Xá (huyện Ứng Hòa cũ) từ lâu đã nổi tiếng với nghề may áo dài truyền thống.

Cuối năm 2024, việc xôi Phú Thượng và áo dài Trạch Xá được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia một lần nữa khẳng định: sản vật không còn đơn thuần là hàng hóa, mà là kết tinh của ký ức, của bản sắc, và của khát vọng vươn mình. Trong đó, áo dài Trạch Xá đang có bước chuyển mình mạnh mẽ. Với sự hỗ trợ của Thành phố, Trung tâm Thiết kế sáng tạo - không gian kết nối giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, sản phẩm OCOP và du lịch văn hóa đã được phát triển ở các vùng ngoại thành. Những vùng đất nơi có sản vật trứ danh kỳ vọng trở thành điểm đến đặc sắc, nơi phục hưng không chỉ cổ phục, áo dài nghệ thuật, mà cả giá trị văn hóa “may đo bằng tay - truyền nghề bằng tâm”.

Tuy nhiên, ở góc nhìn rộng hơn có thể thấy bài toán đặt ra không chỉ là bảo tồn, mà là giải phóng tiềm năng để từng sản phẩm làng nghề có thể “nói”, có thể “kể chuyện”, có thể lan tỏa như một sứ giả mềm của Hà Nội, mang thông điệp văn hóa Việt đến gần hơn với bạn bè năm châu.

Trong cuộc trò chuyện với người viết, ông Nguyễn Văn Hùng, Chủ tịch Hội làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, Giám đốc Hợp tác xã Dệt lụa Vạn Phúc cho biết, ông và người làm nghề tại địa phương luôn cảm thấy rất vinh dự và tự hào khi làng nghề dệt lụa Vạn Phúc cùng với làng nghề gốm sứ Bát Tràng là hai làng nghề truyền thống đầu tiên của Việt Nam được phê duyệt trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo trên toàn thế giới.

Trở thành thành viên chính thức của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu giúp làng nghề dệt lụa Vạn Phúc khẳng định vị thế trên bản đồ văn hóa thế giới. Đây chính là cơ hội để làng nghề quảng bá hình ảnh và sản phẩm ra thế giới, đồng thời là tiền đề để giao lưu, học hỏi, nâng cao năng lực cạnh tranh giữa các nghệ nhân, giúp làng lụa Vạn Phúc tạo ra các sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của thế giới nhưng vẫn giữ được hồn cốt và văn hóa bản địa.

Nghệ nhân thiết kế mẫu hoa văn cho các sản phẩm lụa của làng dệt Vạn Phúc.

Theo ông Hùng, cùng với niềm vinh dự, tự hào khi làng nghề được trở thành thành viên chính thức của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới thì làng dệt lụa Vạn Phúc cũng có thêm trách nhiệm rất lớn. Do đó trong thời gian tới, làng nghề dệt lụa Vạn Phúc tiếp tục thực hiện nhiệm vụ phát triển du lịch làng nghề theo định hướng của thành phố Hà Nội và quận Hà Đông. Đồng thời, để tạo ra sức hút riêng, những người nghệ nhân thợ giỏi của làng nghề cần tiếp tục đẩy mạnh sáng tạo trên cơ sở kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống từ đó tạo ra những sản phẩm mang những nét đẹp riêng đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng và khách du lịch.

Nỗ lực để truyền thông, quảng bá các sản vật

Trong bức tranh phát triển công nghiệp văn hóa, việc khai phá tiềm năng của các sản vật địa phương không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là chiến lược văn hóa lâu dài. Mỗi sản vật từ chiếc áo dài Trạch Xá, nắm xôi Phú Thượng đến lọ gốm Bát Tràng… đều hàm chứa một câu chuyện, một di sản, một bản sắc. Tuy nhiên, để những sản vật ấy thực sự trở thành “đại sứ văn hóa”, cần những nỗ lực thực chất và toàn diện, đặc biệt trong công tác truyền thông, quảng bá và kết nối với thị trường hiện đại.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội, cho biết, Nghị quyết 09 của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hoá đã khẳng định Hà Nội sẽ đi đầu trong công nghiệp văn hóa của cả nước và làng nghề là một trong năm trụ cột trong công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Đây là cơ hội vàng cho làng gốm cổ truyền Bát Tràng trên tinh thần đoàn kết của 19 dòng họ trong làng gốm cổ cùng nhau xây dựng “Bảo tàng sinh thái làng cổ Bát Tràng” trên nguyên tắc người dân là chủ sở hữu, là chủ thể vận hành và người dân tự hưởng lợi.

Các sản vật địa phương cũng chứa đựng không ít câu chuyện văn hóa, từ đây hoàn toàn có thể phát triển để quảng bá, thu hút khách du lịch.

Đáng chú ý, với Bát Tràng, để phục vụ tốt nhu cầu của du khách, thời gian qua, làng nghề Bát Tràng đã phối hợp với các công ty công nghệ triển khai du lịch 4.0, số hóa toàn bộ các dữ liệu về điểm di tích, tour du lịch, điểm mua sắm đạt chuẩn, giới thiệu làng nghề bằng nhiều ngôn ngữ, phủ sóng wifi miễn phí tại 19 điểm tham quan tập trung đông khách du lịch, tiến tới phủ sóng trong toàn bộ xã…

Cùng với đó, Bát Tràng cũng tổ chức nhiều lớp bồi dưỡng kiến thức về hoạt động du lịch cộng đồng cho lãnh đạo, cán bộ và nhân dân để thuyết minh hướng dẫn du khách đến tham quan. Ngoài ra, xã cũng đã khởi động cổng thông tin điện tử và app du lịch Bát Tràng, ra mắt các doanh nghiệp du lịch địa phương; tổ chức hội chợ phiên văn hóa du lịch Bát Tràng…

Nhìn nhận vấn đề trên góc độ tổng thể, trong cuộc trò chuyện với Báo Lao động Thủ đô, Tiến sĩ Tôn Gia Hóa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam cho rằng, sự phục hồi mạnh mẽ của ngành du lịch hậu đại dịch chính là một động lực cơ bản thúc đẩy ngành thủ công mỹ nghệ. Các mô hình du lịch gắn với làng nghề đã mở ra không gian mới cho sản vật địa phương bước ra khỏi “ao làng”, tiếp cận với du khách quốc tế, qua đó tái định vị giá trị của sản phẩm thủ công trong bối cảnh mới. Tuy nhiên, để tiến xa hơn, ngành làng nghề cần một hệ sinh thái bền vững, dựa trên nhiều nhóm giải pháp đồng bộ về kinh tế, xã hội, môi trường và đặc biệt là thể chế.

Thực tế, các “nút thắt” vẫn đang là rào cản lớn với các sản vật địa phương trong hành trình “đánh thức” tiềm năng, vươn ra biển lớn. Trong đó, thiếu vốn đầu tư, thiếu ý tưởng thiết kế, thiếu nhân lực sáng tạo, thiếu kênh tiếp cận thị trường và sự liên kết lỏng lẻo giữa nghệ nhân - doanh nghiệp - nhà thiết kế… là những “nút thắt” cần phải tháo gỡ. Đây không phải là những điểm nghẽn mang tính cá biệt, mà là thách thức có tính hệ thống. Do đó, vai trò của Nhà nước, chính quyền địa phương và doanh nghiệp cần được phát huy đồng bộ hơn, từ hoạch định chính sách, hỗ trợ tài chính, đến đào tạo nguồn nhân lực thiết kế sáng tạo, tổ chức truyền thông chuyên sâu và kết nối thị trường.

Mỗi sản vật nếu được gìn giữ và khai phá đúng cách sẽ không chỉ là sản phẩm, mà là một “đại sứ văn hóa” lặng thầm nhưng bền bỉ, góp phần đưa bản sắc Việt vươn ra thế giới.

Một số địa phương trên địa bàn Hà Nội đã bắt đầu có bước đi đúng hướng khi gắn thiết kế sáng tạo với phát triển sản phẩm OCOP, du lịch làng nghề và trung tâm trưng bày hiện đại. Những mô hình này không chỉ giúp sản vật “thay áo mới” mà còn tái kích hoạt dòng chảy văn hóa trong cộng đồng. Tuy nhiên, không ít nơi cũng đang phải đối mặt với nguy cơ thương mại hóa quá mức, biến sản vật thành hàng hóa công nghiệp, rập khuôn và đánh mất hồn cốt. Khi câu chuyện văn hóa bị cắt lìa khỏi sản phẩm, sản vật ấy cũng mất đi giá trị sâu bền. Vì vậy, thông điệp xuyên suốt đặt ra là phát triển nhưng không đánh đổi; sáng tạo nhưng không làm phai nhạt bản sắc. Mỗi sản vật cần được giữ lại “hơi thở văn hóa” của cộng đồng đã tạo nên nó, và cần được thổi thêm sức sống từ bàn tay của thế hệ trẻ, những người không chỉ biết tiêu dùng mà còn có trách nhiệm giữ gìn, kể lại và lan tỏa câu chuyện văn hóa của quê hương mình.

Mỗi sản vật nếu được gìn giữ và khai phá đúng cách sẽ không chỉ là sản phẩm, mà là một “đại sứ văn hóa” lặng thầm nhưng bền bỉ, góp phần đưa bản sắc Việt vươn ra thế giới. Và hành trình đó, không thể thiếu sự nhập cuộc của toàn xã hội, từ Nhà nước, doanh nghiệp, nghệ nhân, cho tới từng cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ hôm nay.