Những điều ít biết về đường Giải Phóng

Qua quá trình hình thành có thể chia con đường ra thành 2 đoạn. Đoạn đầu từ công viên Thống Nhất đến Ngã Tư Vọng, đây là đất của kinh thành Thăng Long cũ với phường Kim Hoa, phường Hồng Mai. Đoạn cuối thuộc phường Phương Liệt, Thịnh Liệt của huyện Thanh Trì.

Đoạn đầu của đường Giải Phóng xưa kia chỉ là một lối đi nhỏ đắp đất lên ngăn khu vực Bảy Mẫu thành 2 phần. Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đường được đắp rộng ra và nắn thẳng để mở lối cho đường sắt bên cạnh đường bộ và được gọi cái tên khá “trang trọng”: Đường Thiên Lý, Đường Cái Quan.

Lúc bấy giờ hai bên quốc lộ chỉ là những cánh đồng trải rộng cùng hồ, đầm, gò, bãi tha ma, mộ địa, không xóm làng, nhà cửa. Mãi đến năm 1940, khi Pháp chuyển phòng ban, y tế của bệnh viện Phủ Doãn xuống nhà thương Vọng theo lệnh của viên toàn quyền Robin để xây dựng Hopital Robin (Bệnh viện Robanh). Con đường xe điện cũng kéo từ Kim Liên xuống tận cổng Bệnh viện. Một khu phố nhỏ hình thành với những nhà trọ, quán cơm, phở, quán giải khát, quán nước chè, thuốc lào, thuốc lá, những gánh hàng rong hoa, quả, quà bánh v.v… bán cho bệnh nhân và người nhà bệnh nhân. Cái rẻo phố ấy người dân trong vùng đặt tên: Phố Đồng Tâm.

Cuối năm 1946 cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Ngã tư Vọng là một phòng tuyến của quân dân Hà Nội. Bệnh viện Bạch Mai thành chiến trường. Sáng ngày 15.01.1947 giặc Pháp nổ súng tiến đánh Bệnh viện với sự yểm trợ của xe tăng. Đại đội vệ quốc đoàn và tự vệ ta giành giật với giặc từng dãy nhà, từng căn phòng, từng tầng gác. Suốt một ngày trời quân địch không sao chiếm nổi. Đến tối theo lệnh cấp trên để bảo toàn lực lượng chiến sĩ ta mới rút.

Hòa bình lập lại, đầu đường Giải Phóng bên phía Đông một loạt các trường Đại học xây lên trên những mương lạch, ao chuôm được san lấp của cánh đồng làng Bạch Mai. Năm 1960 được sự viện trợ tận tình của nước Cộng hòa liên bang Xô Viết (Liên Xô) trường Đại học Bách khoa xây lên một khu học xá rộng lớn, khang trang, hiện đại. Tiếp đó là các trường Đại học Kinh tế quốc dân, Trường Đại học xây dựng.

Đầu đường Giải Phóng phía Tây, năm 1966 trên khu đất trước là nghĩa trang của lính Pháp Bắc Phi một nhà máy sửa chữa ô tô quy mô lớn được xây lên mang tên nhà máy ô tô 3 - 2 (ngày sinh nhật Đảng) với đội ngũ công nhân lành nghề, nhiệt tình hăng hái không nề hà khó khăn, gian khổ chăm lo công việc phục hồi sửa chữa ô tô của chiến trường. Nhà máy thường xuyên đưa những công nhân giỏi vào chiến trường phục vụ sửa chữa kịp thời cho hỏa tuyến. Nhà máy Cơ khí Quang Trung (nhà máy mang tên người anh hùng áo vải cờ đào Nguyễn Huệ) là một nhà máy cơ khí lớn của thủ đô nằm trên số nhà 360 đường Giải Phóng. Trong thời kỳ chống Mỹ ngày 5-2-1972 tự vệ nhà máy với 29 viên đạn súng cao sạ đã hạ gục chiếc máy bay A6 của Mỹ, nhà máy được Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng các lực lượng vũ trang.

Ngày 22-12-1972 giặc Mỹ cho máy bay B52 ném bom rải thảm xuống Ngã tư Vọng, bệnh viện Bạch Mai, phá hủy nhiều nhà cửa của dân, giết hại nhiều bệnh nhân và bác sĩ. Vừa dứt tiếng bom các chiến sĩ tự vệ, các công nhân, nhân viên cùng nhân dân trong khu vực đã nhanh chóng đến khắc phục hậu quả cấp cứu người bị nạn.

Con đường Giải Phóng như một nhân chứng lịch sử thể hiện lòng quyết tâm, ý chí kiên cường của người Hà Nội nói riêng và đồng bào cả nước nói chung: Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Vườn hoa Thống Nhất biểu tượng cho sự khao khát giành lấy hòa bình cho dân tộc. Công trình khởi công năm 1957, sau suốt 5 năm trời bền bỉ, kiên trì, hăng hái đào đắp 3 triệu 200 nghìn m³ đất bùn với sự góp sức 2 triệu ngày công người dân thủ đô đã tạo nên vườn hoa bốn mùa rực rỡ sắc màu với một không gian trong lành, êm ả, thanh bình, thể hiện một quyết tâm giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Cuối đường Giải Phóng địa danh Ngọc Hồi làm ta nhớ đến trang sử oai hùng của dân tộc. Bằng cuộc chuyển quân thần tốc Hoàng Đế Quang Trung, Nguyễn Huệ, ngày 5 tết năm Kỷ Dậu (1789) từ Ngọc Hồi tiến thẳng vào giải phóng Thăng Long đại phá 20 vạn quân Thanh giành lại chủ quyền đất nước.

Lê Nhật Tăng