Treo biển không nhận chuyển khoản vẫn khó “né” được thuế

Những chiêu tránh thuế ngầm

Sáng 12/6, chị Lê Thị Thanh vào một quán cà phê trên đường Trích Sài (Tây Hồ, Hà Nội), sau khi order đồ uống, chị được nhân viên đề nghị chuyển khoản vào tài khoản cá nhân của nhân viên với lý do hệ thống tính tiền đang lỗi.

Tuy nhiên, chỉ vài phút sau, chị Thanh thấy hai vị khách nước ngoài vào mua đồ và được nhân viên xuất hóa đơn đầy đủ từ hệ thống máy tính tiền vì hai người này nhất quyết không chuyển tiền vào tài khoản cá nhân. Lúc đó, chị Thanh mới hiểu: Quán đang cố tình "đi đường vòng" để né thuế.

Một tình huống khác xảy ra với chị Ngoan tại một tiệm gội đầu ở quận Hoàng Mai. Khi thanh toán, nhân viên đề nghị chị ghi nội dung chuyển khoản là “chị Ngoan gửi tiền mua hộ 2kg táo Mỹ”. Khi chị Ngoan thắc mắc, nhân viên nhanh nhảu giải thích: “Chị ghi như thế sẽ được giảm 2% trên giá dịch vụ”. Dù biết là không đúng, nhưng trước mức giảm nhỏ, nhiều người vẫn đồng ý và vô tình tiếp tay cho hành vi gian lận thuế.

Theo Điều 50 Luật Quản lý thuế 2019, cơ quan thuế được quyền ấn định mức thuế dựa trên nhiều phương thức khác nhau. (Ảnh minh họa)

Theo Luật sư Nguyễn Phương Hà (Công ty Luật TNHH An Ninh thuộc Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), việc nhiều hộ kinh doanh treo biển “không nhận chuyển khoản” hiện nay không đơn thuần là một lựa chọn phương thức thanh toán, mà thực chất là một hình thức của hành vi né tránh nghĩa vụ thuế. Hành vi này thường gắn với mục đích không để lại dấu vết doanh thu trên hệ thống ngân hàng, nhằm vô hiệu hóa khả năng truy vết của cơ quan thuế.

Khi giao dịch diễn ra hoàn toàn bằng tiền mặt, người bán có thể giấu được một phần hoặc toàn bộ doanh thu thực tế, từ đó khai báo doanh thu thấp hơn, không đầy đủ để giảm số thuế phải nộp. Điều này nhằm mục đích gây khó khăn cho cơ quan thuế trong việc xác định doanh thu, kiểm soát các giao dịch kinh doanh cũng như giá trị từng giao dịch của hộ kinh doanh. Việc xác định không chính xác doanh thu cũng là một nguyên nhân gây thất thu thuế cho Nhà nước.

Trong khi đó, theo Điều 19 Luật Quản lý thuế năm 2019: “Yêu cầu người nộp thuế cung cấp thông tin, tài liệu liên quan đến việc xác định nghĩa vụ thuế, bao gồm cả thông tin về giá trị đầu tư; số hiệu, nội dung giao dịch của các tài khoản được mở tại ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng khác và giải thích việc tính thuế, khai thuế, nộp thuế”. Như vậy, việc từ chối nhận chuyển khoản rõ ràng là hành vi cố tình tránh sự kiểm tra từ phía cơ quan Nhà nước.

Ngoài hành vi mới là không nhận chuyển khoản, các hộ kinh doanh đặc biệt các hộ kinh doanh nhỏ lẻ như tạp hóa, quán nước… thường không có, hoặc không xuất hóa đơn cho các giao dịch tiền mặt. Một số hộ kinh doanh có doanh thu lớn thuộc diện phải kê khai thuế có thể còn lập “sổ kép”, tức là giữ một sổ ghi nhận đúng doanh thu để theo dõi nội bộ, và một sổ khác để khai báo thuế.

Hơn nữa, quy định pháp lý hiện tại chưa bắt buộc hộ kinh doanh sử dụng thanh toán không tiền mặt. Những hành vi này đều ảnh hưởng tiêu cực đến việc quản lý của cơ quan thuế đối với các hộ kinh doanh.

Luật sư Nguyễn Phương Hà.

Vậy "chiêu" yêu cầu khách chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của nhân viên có bị coi là trốn thuế không? Luật sư Hà cho biết, theo Điều 143 Luật Quản lý thuế 2019, một số hành vi trốn thuế bao gồm: Không ghi chép doanh thu thực tế; không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ; ghi giá trị hóa đơn thấp hơn giá trị thật.

Như vậy, khi doanh nghiệp cố ý hướng dòng tiền giao dịch sang tài khoản cá nhân không liên quan về mặt pháp lý, điều đó có nghĩa là doanh thu có thể không được phản ánh đầy đủ trong hồ sơ kê khai thuế, doanh nghiệp cố tình che giấu doanh thu và cơ quan quản lý sẽ khó kiểm soát chính xác hoạt động kinh doanh thực tế của đơn vị đó. Nếu hành vi này dẫn đến việc không kê khai hoặc kê khai thiếu nghĩa vụ thuế, làm giảm số tiền thuế phải nộp thì hoàn toàn có thể bị coi là trốn thuế và bị xử lý bằng các chế tài theo quy định của pháp luật.

Không những vậy, việc để khách chuyển tiền vào tài khoản cá nhân nhân viên còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý nội bộ, bởi doanh nghiệp không có quyền kiểm soát dòng tiền này một cách minh bạch. Nếu nhân viên có hành vi chiếm dụng hoặc gian lận, doanh nghiệp cũng sẽ gặp khó khăn trong việc xử lý vì không có căn cứ pháp lý rõ ràng để xác nhận khoản thu đó là của doanh nghiệp. Do đó, doanh nghiệp cần nghiêm túc tuân thủ quy định về sử dụng tài khoản đúng pháp nhân, minh bạch dòng tiền và xuất hóa đơn đầy đủ để tránh những hệ lụy pháp lý nghiêm trọng.

Dù không nhận chuyển khoản cũng vẫn phải nộp thuế

Trên thực tế, dù cửa hàng có từ chối nhận chuyển khoản và thu tiền mặt thì vẫn phải nộp thuế. Luật sư Nguyễn Phương Hà cho biết, việc “giấu mình khỏi hệ thống số” không giúp giảm nghĩa vụ thuế mà còn là dấu hiệu để cơ quan chức năng nghi ngờ.

Theo Điều 50 Luật Quản lý thuế 2019, cơ quan thuế được quyền ấn định mức thuế dựa trên: Cơ sở dữ liệu quản lý thuế, dữ liệu thương mại; so sánh với các cơ sở kinh doanh tương đương; kết quả kiểm tra, thanh tra còn hiệu lực; tỷ lệ thu thuế theo từng ngành nghề.

Nghĩa là, dù người kinh doanh không để lại dấu vết giao dịch, cơ quan thuế vẫn có quyền ấn định doanh thu ước tính, và đưa ra mức thuế phù hợp. Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, ví dụ doanh thu quá thấp so với lưu lượng khách, hoặc có bằng chứng giao dịch, nhưng không khai báo thì có thể bị kiểm tra, truy thu, xử phạt.

Gần đây, nhiều hàng quán, quầy dịch vụ đã ngừng treo biển "không nhận chuyển khoản", nhưng đằng sau đó vẫn còn những câu chuyện “né thuế” tinh vi khác.

Luật sư Hà cũng cho biết, nếu hành vi che giấu doanh thu bị phát hiện, doanh nghiệp có thể bị xử lý theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) với mức phạt: Đối với cá nhân là từ 100 triệu đến 4,5 tỷ đồng hoặc tù đến 7 năm. Đối với tổ chức là từ 300 triệu đến 10 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Ngoài ra, Nghị định 125/2020/NĐ-CP cũng quy định phạt hành chính gấp 3 lần số tiền thuế trốn, buộc nộp lại tiền thuế và truy thu lãi chậm nộp.

Theo Luật sư Nguyễn Phương Hà, để hạn chế tình trạng né thuế thông qua việc "ẩn mình" khỏi hệ thống thanh toán số, cần một loạt giải pháp đồng bộ, cả về pháp lý, công nghệ lẫn truyền thông giáo dục. Cụ thể: Nhà nước cần quy định rõ ràng hơn về nghĩa vụ sử dụng hóa đơn điện tử gắn với từng giao dịch, nhất là đối với hộ kinh doanh có doanh thu vượt một ngưỡng nhất định. Đồng thời, cần siết quy định về thanh toán không dùng tiền mặt, đặc biệt trong các lĩnh vực dễ thất thu như ăn uống, dịch vụ, du lịch, bán lẻ...

Tăng cường liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế và các tổ chức tài chính, ví điện tử, nền tảng thanh toán: Khi dữ liệu dòng tiền, doanh thu, hóa đơn, tài khoản được đối soát tự động, hành vi “ẩn mình” sẽ bị phát hiện nhanh chóng và khách quan. Ứng dụng công nghệ quản lý thuế thông minh (AI, dữ liệu lớn): Có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích rủi ro thuế, nhận diện dấu hiệu bất thường (ví dụ: Doanh thu quá thấp so với lưu lượng khách hoặc so với các hộ tương đương), từ đó chủ động kiểm tra.

Tuyên truyền và giáo dục pháp luật về thuế một cách hiệu quả: Nhiều hộ kinh doanh nhỏ vẫn còn tâm lý "lách được thì lách", hoặc không hiểu rõ nghĩa vụ pháp lý. Cần thay đổi nhận thức rằng nghĩa vụ thuế là trách nhiệm công dân và là điều kiện để kinh doanh phát triển bền vững.

Hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi sang hệ thống kế toán và thanh toán số: Cần giảm chi phí đầu tư ban đầu cho thiết bị đầu cuối, máy in hóa đơn, phần mềm kế toán… và có chính sách ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật để khuyến khích họ “chính quy hóa” hoạt động. Tăng cường thanh tra thuế: cần tổ chức thanh tra những cơ sở có nguy cơ vi phạm, làm án điểm để đảm bảo tính răn đe.

"Chỉ khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa pháp luật - công nghệ - nhận thức xã hội, thì những hành vi như “ẩn mình khỏi hệ thống số”, thu tiền mặt toàn bộ, hoặc lách dòng tiền qua tài khoản cá nhân mới dần bị loại bỏ, góp phần tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và ổn định cho nền kinh tế", Luật sư Nguyễn Phương Hà nhấn mạnh.

Bảo Thoa