Tổ chức chính quyền địa phương: Đổi mới để thúc đẩy sự phát triển

Căn cứ vào quy mô dân số và diện tích tự nhiên

Nhìn lại lịch sử có thể thấy, sau khi thống nhất đất nước, nước ta có 72 tỉnh, thành phố. Tháng 12/1975, Quốc hội ra nghị quyết bãi bỏ cấp khu, giải thể khu tự trị, hợp nhất, sáp nhập hàng loạt các tỉnh. Năm 1976, cả nước chỉ còn 38 tỉnh, thành phố.

Tuy nhiên, 15 năm sau (1991), con số này đã tăng lên 53 và đến năm 2004 là 64 tỉnh, thành phố. Sau khi mở rộng địa giới hành chính thành phố Hà Nội (sáp nhập Hà Tây và một số địa bàn của Vĩnh Phúc, Hòa Bình) từ năm 2008 đến nay, nước ta có 63 tỉnh, thành phố.

Việc mở rộng địa giới hành chính đã tạo thêm nhiều dư địa cho Hà Nội phát triển. Ảnh: Phương Ngân

Theo nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Dĩnh, việc tách tỉnh khi đó là cần thiết, bởi điều kiện đi lại khó khăn, cơ sở vật chất thiếu thốn. Tách để tạo không gian phát triển cho các địa phương. Và thực tế cho thấy, nhiều địa phương đã có sự phát triển vượt bậc.

Song, với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, giao thông thuận lợi và thời điểm này các tỉnh phát triển đã đến giới hạn, các nguồn lực tài nguyên khoáng sản, đặc biệt đất đai dần cạn kiệt thì việc các tỉnh sáp nhập lại sẽ phát huy được lợi thế. Đồng thời, tạo ra không gian, dư địa rộng lớn hơn để thu hút tiềm năng, nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Để xác định tỉnh nào cần sáp nhập, sẽ phải căn cứ tiêu chí về quy mô dân số và diện tích tự nhiên, những yếu tố đặc thù khác về văn hóa, lịch sử… theo các nghị quyết của Quốc hội. Vậy, trong điều kiện hiện nay, nên tổ chức bao nhiêu tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là phù hợp?

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho rằng, trở về con số 38 tỉnh, thành phố như trước đây là phù hợp, nhưng không nhất thiết tỉnh nào về lại tỉnh đó như trước, mà sắp xếp phù hợp với đặc điểm của các tỉnh.

Còn PGS.TS, đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn lại cho rằng, con số hợp lý có thể nằm trong khoảng từ 40 đến 50 tỉnh. Phương án mạnh mẽ hơn có thể giảm xuống còn khoảng 40 tỉnh, giúp bộ máy hành chính thực sự tinh gọn, nhưng sẽ gặp phải những thách thức trong việc điều chỉnh địa giới, ổn định tâm lý người dân và đồng bộ hệ thống pháp lý.

Ngoài ra, ông Sơn cũng cho rằng, phương án cân bằng hơn có thể duy trì khoảng 45 - 50 tỉnh, vẫn đảm bảo tinh giản đầu mối, nhưng không gây xáo trộn quá lớn, đồng thời giữ được sự ổn định trong quản lý nhà nước...

Bỏ cấp trung gian là thông lệ của nhiều nước

Việc nghiên cứu bỏ cấp trung gian (cấp huyện) cũng thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Nguyên Thứ trưởng Nguyễn Tiến Dĩnh cho hay, bộ máy hành chính chỉ còn 3 cấp, bỏ cấp trung gian cũng là thông lệ của nhiều nước trên thế giới.

Ông Dĩnh nhìn nhận, ngoài Trung ương đưa ra thể chế, pháp luật, chính sách chỉ đạo, thì cấp tỉnh là cơ bản, quyết ngân sách, chính sách của địa phương. Cấp huyện là cấp trung gian, chỉ chuyển tải ngân sách, chính sách của tỉnh xuống cơ sở (cấp xã). Cấp xã là cấp trực tiếp thực hiện nhiều nhất.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ phân tích, việc qua cấp trung gian dễ có độ trễ, vì qua huyện lại phải ngồi bàn, ra văn bản rồi tổ chức thực hiện. Mà thực ra cấp huyện không làm gì khác được chỉ đạo, chính sách, ngân sách cấp tỉnh đã quyết. Thậm chí, không chỉ có độ trễ mà còn nguy cơ tạo ra lực cản nữa. Quá trình thực hiện mà không triển khai và triển khai không đúng thì thành lực cản, nên bỏ cấp trung gian này sẽ thông suốt luôn xuống cấp xã.

Theo ông Dĩnh, việc thực hiện các chính sách của Trung ương, của tỉnh đều từ cấp xã, do vậy, bộ máy và điều kiện để cấp xã thực hiện được là vấn đề cần tính đến. Kết luận 126-KL/TW đã nhấn mạnh, phải củng cố, tăng cường cho cấp xã không chỉ về số lượng mà cả chất lượng nguồn nhân lực, kinh phí, đảm bảo các điều kiện để chính quyền địa phương cấp cơ sở thực hiện cho tốt, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ cao hơn.

Luật Tổ chức chính quyền địa phương vừa được Quốc hội khóa XV sửa đổi tại Kỳ họp bất thường lần thứ 9 vừa qua đã quy định việc tổ chức đơn vị hành chính được thực hiện theo 4 nguyên tắc.

Cụ thể là phải tuân thủ quy định của Hiến pháp và pháp luật; bảo đảm tính ổn định, thông suốt, liên tục của quản lý nhà nước; phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ, phù hợp với đặc điểm, điều kiện tự nhiên, xã hội, truyền thống lịch sử, văn hóa và yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội của từng địa phương;

Đồng thời, phù hợp với năng lực quản lý của bộ máy chính quyền địa phương, mức độ chuyển đổi số; bảo đảm để các công việc, thủ tục hành chính liên quan đến người dân, doanh nghiệp và xã hội được tiếp nhận, giải quyết kịp thời, thuận lợi; thực hiện sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính chưa đạt tiêu chuẩn theo quy định của pháp luật.

Cũng theo Luật, việc thành lập, nhập, chia đơn vị hành chính, điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính phải bảo đảm: Phù hợp quy hoạch có liên quan đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt; bảo đảm lợi ích chung của quốc gia, hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước của chính quyền địa phương các cấp; phát huy tiềm năng, lợi thế nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và của từng địa phương.

Bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội; bảo đảm đoàn kết dân tộc, phù hợp với các yếu tố truyền thống lịch sử, văn hóa của địa phương; tạo sự thuận tiện cho nhân dân; phải bảo đảm tiêu chuẩn của đơn vị hành chính theo quy định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo.

Còn việc giải thể đơn vị hành chính chỉ thực hiện trong các trường hợp: Do yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của địa phương hoặc của quốc gia; do thay đổi các yếu tố địa lý, địa hình tác động đến sự tồn tại của đơn vị hành chính đó...