Nhà khoa học nữ dành trọn trái tim cho môi trường

Bền bỉ với những chuyến đi thực địa

GS.TS Đặng Thị Kim Chi sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học. Ngay từ hồi nhỏ, bà đã sớm nuôi dưỡng cho mình một ý chí, nghị lực phấn đấu học tập không ngừng nghỉ với hy vọng thành công trong sự nghiệp sau này.

Năm 1971, bà tốt nghiệp Khoa Hoá - Trường Đại học Bách khoa Hà Nội với tấm bằng loại ưu. Sau đó, bà được giữ lại làm giảng viên của trường và tiếp tục được cử sang Cộng hoà Dân chủ Đức làm nghiên cứu sinh về chuyên ngành kỹ thuật bảo vệ môi trường. Năm 1982 sau khi về nước, bà cùng 5 người khác đã tạo thành một nhóm chuyên gia về kỹ thuật bảo vệ môi trường đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

GS.TS Kim Chi (thứ 3 từ trái sang) vẫn miệt mài với những chuyến đi và cả những buổi khảo sát ở những vùng đất xa xôi. (Ảnh: NVCC)

“Vào thời điểm đó, đất nước còn khó khăn về kinh tế, vấn đề môi trường chưa được chú trọng. Nhưng tôi vẫn chọn con đường này vì tôi biết rằng đất nước sẽ rất cần những nhà khoa học, những kỹ sư bảo vệ môi trường khi bước vào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá”, GS Kim Chi chia sẻ.

Năm 1989, Bộ môn Kỹ thuật môi trường thuộc khoa Kĩ thuật Hóa học được thành lập. Sau đó tách ra thành lập Trung tâm khoa học và Công nghệ Môi trường (1993) và phát triển thành Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường (1998), Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Tại đây, GS Kim Chi cùng các đồng nghiệp bắt đầu xây dựng chương trình đào tạo Kĩ sư Chuyên ngành Kỹ thuật Môi trường.

Những khóa đào tạo đầu tiên các kỹ sư kỹ thuật môi trường đã tốt nghiệp và tỏa đi làm việc tại các nhà máy, cơ sở sản xuất, tham gia thiết kế, xây dựng và vận hành các công trình bảo vệ môi trường cho Việt Nam. Chính sự chuẩn bị khá sớm này đã giúp Việt Nam có đội ngũ cán bộ kỹ thuật môi trường được trang bị kiến thức tốt, kịp thời tham gia giải quyết những vấn đề nóng về môi trường khi đất nước bước vào giai đoạn “bùng nổ” kinh tế.

Trong sự nghiệp nghiên cứu khoa học, một trong những hướng nghiên cứu trọng tâm của GS.TS Đặng Thị Kim Chi đó là môi trường làng nghề. Bà đặc biệt quan tâm đến môi trường làng nghề, bởi bà suy nghĩ: “Việt Nam là đất nước có nhiều làng nghề, nhưng sự ô nhiễm trong quá trình sản xuất đang làm mất dần đi vẻ đẹp của nhiều làng quê, ảnh hưởng không nhỏ tới sức khỏe của nhân dân”.

Gần 50 năm gắn bó với nghề, bà đã đến hàng trăm làng nghề trên khắp cả nước. Không ít lần, bà và cộng sự phải đi sâu vào những khu vực ô nhiễm nặng, nơi nước thải đen ngòm chảy qua từng con ngõ, mùi hóa chất nồng nặc len vào từng nhịp thở. Bà nhớ như in hình ảnh những người thợ hồ hởi khoe sản phẩm của mình nhưng lại giấu đi nỗi lo về những căn bệnh hô hấp, bệnh ngoài da.

Với bà, mỗi cuộc khảo sát không chỉ để lấy số liệu, mà còn là dịp lắng nghe, chia sẻ với người dân. Bà thường ngồi cùng họ bên ấm trà, hỏi han công việc, sức khỏe, rồi nhẹ nhàng giải thích về tác hại của ô nhiễm và những cách khắc phục. “Muốn thay đổi và áp dụng các kỹ thuật bảo vệ môi trường, phòng ngừa và giảm thiểu, xử lý ô nhiễm, trước hết phải giúp họ hiểu và tin”, bà từng nói như vậy.

GS.TS Kim Chi luôn quan niệm, khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn liền với đời sống con người. (Ảnh: NVCC)

Những công trình nghiên cứu của bà và cộng sự đã chỉ ra rõ ràng mức độ ô nhiễm ở các làng nghề, từ đó đề xuất giải pháp xử lý nước thải, khí thải, chất thải rắn phát sinh, kể cả cải tiến hoặc thay đổi công nghệ sản xuất. Nhiều địa phương đã áp dụng những khuyến nghị ấy và từng bước cải thiện môi trường sống tại làng nghề

GS.TS Kim Chi luôn quan niệm: Khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn liền với đời sống con người. Chính vì vậy, bà không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm mà luôn tìm cách ứng dụng kết quả vào thực tế. Bà từng tham gia nhiều dự án lớn về bảo vệ môi trường, đặc biệt là ở những khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao, nơi người dân phụ thuộc nhiều vào sản xuất thủ công.

Người truyền cảm hứng cho thế hệ sau

Nhờ những cống hiến bền bỉ, bà đã nhận nhiều giải thưởng cao quý trong lĩnh vực khoa học và môi trường. Nhưng đối với bà, phần thưởng lớn nhất không phải là bằng khen hay danh hiệu, mà là khoảnh khắc thấy dòng nước trở nên trong xanh trở lại, hay ánh mắt vui mừng của người dân khi họ được sống trong bầu không khí sạch hơn.

Trong một buổi gặp gỡ các nữ trí thức, bà xúc động kể lại một kỷ niệm gắn bó với nghề. Hôm ấy là chiều 30 Tết, bà đang tất bật dọn dẹp, chuẩn bị bữa cơm cuối năm thì bất ngờ có hai người khách tìm đến nhà. Khi bà mở cổng, bà nhận ra có một người là chủ cơ sở sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ tại một làng nghề. Họ mang đến tặng gia đình món quà đặc biệt: bức phù điêu gỗ 50 x 80 cm, chạm khắc chữ “Phúc” tinh xảo và đẹp đẽ.

Trong lúc bà còn bồi hồi chưa kịp nói lời cảm ơn, họ đã nhanh nhẹn mở dụng cụ, tìm vị trí treo, rồi khoan tường, bắt vít cẩn thận để gia đình kịp đón Tết bên tác phẩm ấy. Hóa ra, trước đó trong một chuyến đi thực tế về làng nghề chế biến gỗ, chứng kiến người dân sống giữa bụi gỗ mịt mù, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, bà cùng học trò đã miệt mài nghiên cứu và chế tạo thành công hệ thống thu bụi từ khu vực máy cưa và chà gỗ, giúp giảm bụi, góp phần cải thiện môi trường làm việc cho bà con. Họ muốn lưu một kỉ niệm như một lời cảm ơn vì đã giúp họ cải thiện môi trường làng nghề.

Dù đã qua nhiều cột mốc quan trọng của cuộc đời, GS.TS Kim Chi vẫn chưa từng dừng lại, lịch làm việc của bà vẫn dày đặc những cuộc họp, hội thảo, những chuyến đi vì môi trường.

Không chỉ là một nhà khoa học, GS.TS Kim Chi còn là người thầy tận tâm. Bà đã hướng dẫn nhiều thế hệ nghiên cứu sinh, học viên cao học, khơi dậy trong họ tình yêu với môi trường và ý thức trách nhiệm xã hội. Bà thường nhắc học trò: “Làm khoa học môi trường phải có trái tim, vì chúng ta nghiên cứu và áp dụng xử lý chất ô nhiễm môi trường phát sinh từ hoạt động của làng nghề góp phần bảo vệ sức khỏe con người, cho sự sống và tương lai của một làng nghề”.

Những buổi giảng của bà không chỉ là bài học về kiến thức, mà còn là câu chuyện về những chuyến đi, những con người, và cả những nỗi day dứt khi môi trường bị tàn phá. Chính sự truyền cảm hứng ấy đã khiến nhiều học trò của bà lựa chọn tiếp tục theo đuổi lĩnh vực đầy gian nan này.

Giữa nhịp sống hối hả, hình ảnh GS.TS Đặng Thị Kim Chi vẫn là biểu tượng của sự tận tụy và nhân văn trong khoa học. Bà không chỉ nghiên cứu để xuất bản hay báo cáo, mà nghiên cứu để giải quyết những vấn đề đang hiện hữu, để bảo vệ sức khỏe và tương lai cho cộng đồng.

Bà từng nói: “Môi trường là nơi tất cả chúng ta đang sống. Nếu không ai đứng ra bảo vệ, chúng ta sẽ mất đi thứ quý giá nhất”. Câu nói ấy vừa giản dị, vừa như một lời nhắc nhở sâu sắc cho mỗi người.

Nhìn lại chặng đường đã qua, GS.TS Kim Chi có thể tự hào rằng mình đã đóng góp một phần không nhỏ vào công cuộc bảo vệ môi trường của đất nước. Nhưng với bà, đó chưa bao giờ là điểm dừng. Bà vẫn đang tiếp tục viết tiếp câu chuyện về màu xanh, màu của hy vọng, của sự sống bền vững cho các thế hệ mai sau.