Người đứng đầu kinh thành Thăng Long thời Trần

Nguyễn Trung Ngạn sinh năm 1289, tên hiệu là Giới Hiên người làng Thổ Hoàng huyện Ân Thi, Hưng Yên. Ông được phong là thần đồng. Năm 15 tuổi Nguyễn Trung Ngạn đi thi và đỗ Hoàng giáp, chỉ dưới ngôi vị Trạng nguyên. Sau khi đỗ đại khoa ông được giao nhiều trọng trách trong triều. Nguyễn Trung Ngạn được xếp ngang hàng với các bậc trọng thần nổi tiếng nhà Trần như: Trần Quang Khải, Mạc Đĩnh Chi, Trương Hán Siêu, Trần Nguyên Đán…Hơn 60 năm làm quan Nguyễn Trung Ngạn có thời gian rất dài gắn bó với kinh thành Thăng Long trên cương vị Kinh sư Đại doãn, tức người đứng đầu kinh thành. Nguyễn Trung Ngạn qua đời năm 1370, thọ 80 tuổi.

Tuổi trẻ tài cao

Trước khi được giao trọng trách đứng đầu kinh thành Thăng Long, Nguyễn Trung Ngạn trải qua các chức vụ trong triều đình. Là người rất có tài, ông đã được cả 4 triều vua Trần rất yêu mến và tin tưởng. Năm 1314, lúc ấy Nguyễn Trung Ngạn 25 tuổi, ông được vua Trần sai đi sứ Trung Quốc cùng với trưởng đoàn sứ bộ Phạm Mại. Đây là chuyến đi giúp ông có nhiều hiểu biết về đất nước con người của triều đình phương Bắc vẫn tự xưng là Thiên triều có quyền sai phái các chư hầu. Sau khi về nước Nguyễn Trung Ngạn được giao làm Ngự sử đài Thị ngự sử. Năm 1324, sứ thần nhà Nguyên là Mã Hợp Mưu sang nước ta để thông báo về việc vua Nguyên là Thái Định Đế lên ngôi. Nhưng với sự hợm hĩnh của nước lớn sứ thần nhà Nguyên cứ chễm chệ trên lưng ngựa không chịu xuống như triều đình Đại Việt quy định. Các quan trông coi cổng ngăn lại và yêu cầu sứ thần nhà Nguyên nhưng chúng vẫn không chịu xuống ngựa làm lễ. Vua Trần vô cùng tức giận liền sai Thị Ngự sử Nguyễn Trung Ngạn ra gặp Mã Hợp Mưu. Với sự hiểu biết sâu rộng, lời lẽ cứng rắn mà thuyết phục, tên sứ thần ngạo mạn phải xuống ngựa để vào chầu vua Trần theo đúng phép tắc nhà Trần. Vua rất khen ngợi Nguyễn Trung Ngạn đã làm cho sứ thần Trung Hoa phải nể phục không dám ngông nghênh như trước.

Khi giữ các chức vụ trong triều, Nguyễn Trung Ngạn được tiếng là người ngay thẳng và không vì nể mà bỏ qua cho những ai làm sai. Ông đã trải qua các chức vụ Nội mật viên phó sứ, Tri thẩm hình viện sự kiêm An phủ sứ Thanh Hóa. Tuần thú đạo Nghệ An, trực tiếp cầm quân đi đánh giặc Ai Lao xâm phạm bờ cõi. Năm 1335, ông được vua Trần Hiến Tông phong chức Đại hành khiển ( ngang Tể tướng) và nhiều chức vụ khác. Ở đâu Nguyễn Trung Ngạn cũng thể hiện phẩm chất của một vị quan liêm khiết và ngay thẳng. Khi trấn nhậm Thanh Hóa ông cho rà lại sổ sách và đứng ra xét xử các vụ án một cách công minh làm gương cho các quan lại giữ trọng trách ở địa phương để không làm oan sai cho dân lành.

Tiếng thơm còn mãi

Từ năm 1341 Nguyễn Trung Ngạn đã được triều đình tin tưởng giao trọng trách làm Kinh sư Đại doãn, người đứng đầu kinh thành Thăng Long. Đây là vị trí rất quan trọng. Dưới thời nhà Trần theo quy định người đứng đầu kinh thành Thăng Long phải trải qua các năm thử thách làm An phủ sứ các lộ, trong đó phải có thời gian làm An phủ sứ Thiên Trường là nơi phát tích của nhà Trần. Người được bổ vào chức vụ đứng đầu kinh thành còn phải trải qua công việc ở Thẩm hình viện và vượt qua các kỳ khảo duyệt kỹ càng.

Thăng Long ngoài vị trí trọng yếu là kinh thành của triều đại nhà Trần còn giữ vai trò là mảnh đất của các bậc đại trí thức, kẻ sĩ nổi tiếng. Người đứng đầu Thăng Long không thể chỉ giỏi về chính trị, quân sự, quản lý mà còn phải là một trí thức lớn. Nguyễn Trung Ngạn hội đủ những tiêu chí khắt khe trên và giữ chức vụ này rất lâu. Theo sử sách, trước khi làm Kinh sư Đại doãn, ông đã trải quan hơn mười chức vụ khác nhau ở nhiều địa phương và cầm quân đánh giặc từ Nghệ An, Thanh Hóa, Đà Giang, Lạng Giang,,, và các chức vụ ở Ngự sử đài, Cung Thánh tử, hai lần ở Nội mật viện, Giám tu Quốc sử viện, rồi viết sách theo lệnh vua ở trong cung đình… Hơn 60 năm phục vụ nhà Trần ông đã trải qua 4 triều vua và triều vua nào ông cũng được các vua nhà Trần sủng ái và kinh trọng. Tờ tạp chí Quê hương của Hưng Yên đã nhắc tới ông: “ Nguyễn Trung Ngạn là người trí thức nho học thực sự có tài về quản lý chính sự, luật pháp, ngoại giao, lịch sử kể cả quân sự…”.

Trên quê hương Thổ Hoàng, Ân Thi, Hưng Yên hiện nay có nhiều di tích tưởng nhớ Nguyễn Trung Ngạn. Phần mộ ông trên gò Con Nhạn đã được tu bổ tôn tạo. Vào dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, UBND thành phố Hà Nội và tỉnh Hưng Yên quê hương của danh nhân Nguyễn Trung Ngạn đã cùng xây dựng một khu tưởng niệm khang trang để ghi nhớ công ơn của ông. Riêng tại Hà Nội Hiện nay có tới 7 ngôi đình, đền thờ Hoàng giáp Nguyễn Trung Ngạn. Đó là : Đền Tiên Hạ, 46A ngõ Phất Lộc; đền Hương Tượng, 64 phố Mã mây; đền Hương Nghĩa, 13B phố Đào Duy Từ; đình Mỹ Lộc, số 45 phố Nguyễn Hữu Huân; đình Hương bài, số 90 phố Trần Nhật Duật, đình Ư Nghĩa, số 2A phố Nguyễn Hữu Huân và đình Phúc Lộc, số 6 phố Lương Ngọc Quyến.

Hoàng giáp Nguyễn Trung Ngạn là người được nhiều công trình tưởng niệm nhất ở Hà Nội. Người đời sau cho rằng ngoài vị trí là người đứng đầu kinh thành Thăng Long trong nhiều năm, điều quan trọng nhất khiến ông được người dân tôn kính và thờ phụng như vậy chắc chắn phải là một vị quan mẫu mực. Ông sống liêm khiết, thương dân, làm được nhiều việc tốt cho dân thì mới để lại tiếng thơm lâu bền như thế. Trong sách Đại việt sử ký toàn thư cũng đánh giá Nguyễn Trung Ngạn là một bậc nho giả đã giữ trọn tiếng tốt trong suốt cuộc đời làm quan trải qua đến 4 triều vua Trần. Nhà sử học Phan Huy Chú đã nhận xét Nguyễn Trung Ngạn là 1 trong 10 “ người phò tá có công lao tài đức đời Trần”. Hiện nay ngoài quê hương Hưng Yên, ở Hà Nội, Đà nẵng và một số địa phương khác tên ông được đặt cho các đường phố và công trình văn hóa. Tiếng thơm của danh nhân Nguyễn Trung Ngạn còn lưu mãi tới ngày nay.

Lê Ngạn Lương