Kỳ cuối: Tôn vinh nghệ nhân, nâng tầm di sản phi vật thể Thủ đô

Với 16 di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO ghi danh và hàng trăm di sản cấp quốc gia, Việt Nam sở hữu kho tàng di sản "vô hình" vô cùng phong phú.

Riêng Thủ đô Hà Nội - trung tâm văn hóa nghìn năm văn hiến - hiện có gần 1.800 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê, trong đó có những di sản nổi tiếng như Ca trù, Hội Gióng, Tín ngưỡng thờ Mẫu... đã được UNESCO công nhận.

Tuy nhiên, loại di sản này luôn tiềm ẩn nguy cơ mai một vì chúng tồn tại trong ký ức, tâm thức và tay nghề của con người - đặc biệt là các nghệ nhân, những người lưu giữ và truyền dạy di sản của Thủ đô.

TS. Phạm Cao Quý - Phó trưởng Phòng Quản lý di sản văn hóa phi vật thể, Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Phóng viên: Ông có thể cho biết Luật Di sản văn hóa 2024 có những đột phá gì về chính sách đối với nghệ nhân và di sản văn hóa phi vật thể?

TS Phạm Cao Quý: Luật Di sản văn hóa có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 đã có những đột phá rất quan trọng. Lần đầu tiên, Luật quy định hệ thống chính sách đãi ngộ nghệ nhân trong Điều 13, bao gồm: Nghệ nhân Nhân dân và Nghệ nhân Ưu tú được hưởng trợ cấp sinh hoạt hằng tháng, hỗ trợ bảo hiểm y tế và chi phí mai táng. Đặc biệt ưu tiên nghệ nhân dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo. Với Luật Di sản văn hóa 2001 được sửa đổi bổ sung năm 2009, chính sách này chỉ dành cho nghệ nhân đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn.

Điều quan trọng là di sản văn hóa phi vật thể nằm trong con người - muốn bảo vệ di sản, trước hết phải bảo vệ và hỗ trợ những người lưu giữ, truyền dạy di sản. Luật cũng cho phép địa phương đề xuất mức hỗ trợ cao hơn, thể hiện chính sách mở rất tích cực.

Lễ hội Gióng được UNESCO vinh danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Phóng viên: Luật mới có giải pháp gì cho vấn đề di sản phi vật thể có nguy cơ mai một, thưa ông?

TS Phạm Cao Quý: Luật Di sản 2024 đã ưu tiên đặc biệt cho "di sản văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một, thất truyền" trong việc bố trí ngân sách Nhà nước. Nhiều chính sách hướng tới việc hỗ trợ về phương tiện, công cụ, đạo cụ và không gian văn hóa thực hành di sản văn hóa phi vật thể nhằm đảm bảo cho việc thực hành di sản văn hóa phi vật thể được thường xuyên, liên tục.

Đồng thời, Luật lần đầu quy định cụ thể về số hóa di sản văn hóa và chuyển đổi số. Đối với di sản phi vật thể, công nghệ số sẽ giúp ghi lại, lưu trữ các màn biểu diễn, bài hát dân gian, nghi thức tín ngưỡng bằng công nghệ 4K, VR để bảo tồn vĩnh viễn và phục vụ truyền dạy thế hệ sau.

Phóng viên: Ông kỳ vọng gì về tác động của Luật mới đối với di sản phi vật thể của Thủ đô?

TS Phạm Cao Quý: Với gần 1.800 di sản văn hóa phi vật thể tại Hà Nội, trong đó có nhiều di sản được UNESCO ghi danh như Ca trù, Hội Gióng, Tín ngưỡng thờ Mẫu... Cụ thể, Hà Nội có 58 di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể (58/722), đứng đầu cả nước. Luật mới sẽ tạo động lực mạnh mẽ để bảo tồn và phát huy kho tàng di sản phong phú này.

Tôi kỳ vọng di sản văn hóa phi vật thể sẽ trở thành nguồn lực to lớn đóng góp vào kinh tế, văn hóa, xã hội của Thủ đô. Di sản sẽ thấm đẫm vào từng con người, hiện diện trong các sản phẩm văn hóa, hành vi ứng xử của cộng đồng, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa nghìn năm văn hiến của Hà Nội trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Hà Nội có kho tàng di sản văn hóa đồ sộ và đa dạng. Di sản văn hóa phi vật thể nói riêng và di sản văn hóa nói chung của Hà Nội sẽ góp phần quan trọng, then chốt trong việc thực hiện thành công các nghị quyết của Thành phố về văn hóa, công nghiệp văn hóa, Thành phố Sáng tạo,…

Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi!

Nghệ nhân sơn mài Nguyễn Tấn Phát (Làng cổ Đường Lâm, Sơn Tây): Một chủ trương nhân văn và kịp thời Nghệ nhân sơn mài Nguyễn Tấn Phát. "Với tư cách một nghệ nhân sơn mài, tôi nhận thấy chính sách của Nhà nước tôn vinh và đãi ngộ dành cho nghệ nhân xuất sắc, đặc biệt là những người dân tộc thiểu số, ở miền núi, hải đảo, hay cả những người khuyết tật, hộ nghèo, thực sự là một chủ trương nhân văn và kịp thời. Nghệ nhân chúng tôi không chỉ làm nghề để mưu sinh, mà còn gánh trên vai sứ mệnh gìn giữ và trao truyền tinh hoa di sản. Việc có được sự quan tâm, hỗ trợ sẽ giúp nghệ nhân an tâm sống bằng nghề, có điều kiện tập trung sáng tạo, đồng thời truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, tôi mong rằng chính sách này phải thực chất hơn: Hỗ trợ chi phí nguyên vật liệu, đầu ra sản phẩm, tổ chức lớp học, kết nối nghệ nhân với cộng đồng, trường học và doanh nghiệp. Chỉ như vậy, nghệ nhân mới có thể vừa giữ nghề, vừa sống được bằng nghề. Với hoạt động trao truyền và phát huy di sản, bản thân tôi - một người gắn bó với nghề sơn mài luôn tâm niệm rằng, giá trị di sản không thể chỉ nằm trong bảo tàng hay những tác phẩm để ngắm, mà phải sống động trong đời sống hôm nay. Hiện, tôi vẫn giảng dạy cho thế hệ trẻ bằng cách mở lớp dạy nghề cho thanh thiếu niên trong làng, nhất là con em nông dân, để các em vừa học văn hóa vừa có nghề trong tay. Ngoài ra, tôi cũng tham gia giao lưu tại trường học, trưng bày sơn mài ở trường phổ thông và đại học, để giới trẻ thấy được sự tinh tế, sự kiên nhẫn, và tâm hồn của nghề. Đặc biệt, ứng dụng hiện đại, kết hợp với nghệ sĩ trẻ đưa sơn mài vào sản phẩm hiện đại như trang sức, đồ lưu niệm, thiết kế nội thất - để sơn mài không bị "đóng khung" mà bước vào đời sống mới. Hàng ngày, tôi ghi chép lại kỹ thuật truyền thống, từ việc chọn vóc, mài, sơn, đến cẩn trứng, khảm trai… để làm tài liệu cho lớp trẻ. Tôi tin rằng, trao truyền không chỉ bằng tay nghề, mà còn bằng câu chuyện, bằng tinh thần của nghề".