Để công nghiệp văn hóa thành ngành kinh tế mũi nhọn mới

Nền tảng chính sách và thành tựu đáng ghi nhận

Thực tế đang chứng kiến sự vươn lên mạnh mẽ của công nghiệp văn hóa như một lĩnh vực chiến lược mới trong tiến trình phát triển kinh tế, khẳng định bản sắc dân tộc và mở rộng ảnh hưởng quốc gia trên trường quốc tế.

Việt Nam đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của công nghiệp văn hóa thông qua những định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã nhiều lần nhấn mạnh "Văn hóa còn thì dân tộc còn" và yêu cầu "đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội", thể hiện nhận thức sâu sắc về vai trò sống còn của văn hóa trong sự phát triển quốc gia.

Việt Nam có đủ tiềm năng, bản sắc văn hóa và trí tuệ sáng tạo để phát triển công nghiệp văn hóa nhưng cần những chính sách đột phá, khơi dậy và phát huy hiệu quả nguồn lực sáng tạo trong toàn xã hội.

Trên cơ sở đó, Nghị quyết số 33-NQ/TW năm 2014 về "Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước" đã được ban hành. Nhiều chuyên gia đánh giá đây là nền tảng tư tưởng và chính trị quan trọng nhất cho quá trình phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó xác lập yêu cầu then chốt phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường văn hóa; khuyến khích sản xuất, phổ biến các sản phẩm văn hóa có chất lượng.

Tiếp theo, Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 được ban hành theo Quyết định 1755/QĐ-TTg đã xác định 12 ngành công nghiệp văn hóa chủ chốt gồm: Quảng cáo, Điện ảnh, Mỹ thuật nhiếp ảnh và triển lãm, Nghệ thuật biểu diễn, Thời trang, Thiết kế, Kiến trúc, Xuất bản, Truyền hình và phát thanh, Phần mềm và trò chơi điện tử, Thủ công mỹ nghệ, và Du lịch văn hóa. Chiến lược đã đưa ra mục tiêu cụ thể là đóng góp vào GDP đạt 3% năm 2020 và phấn đấu 7% vào năm 2030.

Hệ thống pháp luật chuyên ngành cũng được hoàn thiện với Luật Điện ảnh sửa đổi năm 2022 tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất, phát hành phim và hỗ trợ đoàn làm phim nước ngoài. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 tăng cường bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số, cùng với các luật liên quan khác như Luật Quảng cáo, Luật Xuất bản, Luật Du lịch đã tạo hành lang pháp lý cho doanh nghiệp văn hóa phát triển.

Sau gần một thập kỷ triển khai, các chính sách phát triển công nghiệp văn hóa đã bước đầu mang lại những kết quả tích cực. Theo báo cáo tại Hội nghị toàn quốc về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa năm 2023, tỷ trọng đóng góp vào GDP của các ngành này đã đạt 5,82% năm 2018 và 6,02% năm 2019 - tiệm cận với mục tiêu chiến lược đề ra. Mặc dù chịu ảnh hưởng nghiêm trọng bởi đại dịch Covid-19, đến năm 2022 tỷ lệ này đã phục hồi lên 4,04%. Tính chung giai đoạn 2018 - 2022, giá trị sản xuất bình quân đạt 1,059 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 44 tỷ USD.

Sự phát triển của hệ sinh thái sáng tạo được thể hiện qua việc gia tăng số lượng doanh nghiệp và việc làm. Năm 2022, cả nước có 70.321 cơ sở hoạt động liên quan đến các ngành công nghiệp văn hóa với tốc độ tăng bình quân 7,2%/năm. Lực lượng lao động trong ngành cũng tăng trung bình 7,4%/năm, đạt 2,3 triệu người, chiếm khoảng 4,42% lực lượng lao động toàn quốc. Đặc biệt ấn tượng là hoạt động xuất nhập khẩu các sản phẩm công nghiệp văn hóa liên tục tạo ra giá trị xuất siêu lớn, từ 37 tỷ USD năm 2018 tăng lên 41,9 tỷ USD năm 2022.

Một số lĩnh vực đã khẳng định được vị thế như điện ảnh với tăng trưởng bình quân 8,03%/năm, doanh thu chiếu rạp năm 2019 đạt 4.100 tỷ đồng. Thủ công mỹ nghệ tăng trưởng ấn tượng 11,07%/năm về giá trị sản xuất, xuất khẩu năm 2022 đạt 3,3 tỷ USD. Đáng chú ý, Việt Nam đã nằm trong top 10 quốc gia xuất khẩu game toàn cầu với doanh thu công nghiệp phần mềm năm 2021 đạt 5,7 tỷ USD.

Những thách thức cần vượt qua

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội cũng thẳng thắn chỉ ra những rào cản mang tính hệ thống đang ảnh hưởng lớn đến hiệu quả thực thi chính sách. PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết: "Một trong những tồn tại căn bản là chưa có một đạo luật riêng về công nghiệp văn hóa, dẫn đến tình trạng quản lý phân tán, chính sách rời rạc, thiếu một hành lang pháp lý tích hợp để điều phối các lĩnh vực sáng tạo đa ngành".

Sự phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương còn lỏng lẻo, thiếu cơ chế bắt buộc và công cụ đánh giá hiệu quả. Nguồn lực đầu tư công dành cho công nghiệp văn hóa còn khiêm tốn và dàn trải, chưa đủ sức "kích hoạt" thị trường. Việc huy động đầu tư xã hội hóa, hợp tác công - tư còn rất hạn chế do thiếu cơ chế ưu đãi riêng.

Đặc biệt, nguồn nhân lực trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, nhiều ngành thiếu lao động sáng tạo có kỹ năng đa ngành kết hợp giữa nghệ thuật, công nghệ, quản trị và kinh doanh quốc tế. Thị trường văn hóa nội địa còn manh mún, thiếu chuyên nghiệp, người dân chưa có thói quen trả tiền cho sản phẩm văn hóa chất lượng cao.

Nhận thức rõ những thành tựu và thách thức, PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định: "Cần xác lập một cách rõ ràng và nhất quán các quan điểm chỉ đạo chiến lược cho phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam. Trước hết, công nghiệp văn hóa phải được xác định là ngành kinh tế đặc thù, mang bản sắc dân tộc, cần được ưu tiên đầu tư và phát triển chiến lược, đặt ngang hàng với các ngành mũi nhọn khác trong hệ thống ngành kinh tế.

Phát triển công nghiệp văn hóa phải gắn với việc giữ gìn, tôn vinh và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế. Bản sắc văn hóa là "nguyên liệu cốt lõi" của mọi sản phẩm sáng tạo, cần chuyển hóa di sản, truyền thống và tinh thần thời đại thành sản phẩm có giá trị cao, hấp dẫn cả trong nước lẫn quốc tế.

Đây là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị với sự vào cuộc mạnh mẽ, đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng sáng tạo và người dân. Đồng thời, phát triển công nghiệp văn hóa phải gắn với chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, chủ động ứng dụng AI, big data, blockchain, AR/VR để xây dựng nền tảng phân phối số và số hóa toàn bộ chuỗi giá trị sáng tạo".

Công nghiệp văn hóa chính là biểu hiện tập trung và sống động nhất của thời đại kinh tế tri thức và toàn cầu hóa sáng tạo. Việt Nam có đủ tiềm năng, bản sắc văn hóa và trí tuệ sáng tạo để bứt phá, nhưng cần những chính sách đột phá, khơi dậy và phát huy hiệu quả nguồn lực sáng tạo trong toàn xã hội.

Phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là nội dung của chính sách văn hóa mà phải được xác định là một nội dung trọng yếu trong chính sách phát triển quốc gia - liên quan trực tiếp đến kinh tế, giáo dục, khoa học công nghệ, ngoại giao, thị trường lao động, bản sắc dân tộc. Đây là cơ hội lớn để Việt Nam khẳng định mình trên bản đồ sáng tạo toàn cầu, góp phần xây dựng đất nước giàu mạnh, văn minh, đậm đà bản sắc dân tộc trong dòng chảy hội nhập quốc tế.