Xét duyệt danh hiệu Nghệ nhân: Vẫn là cơ chế xin cho

Khó định mức NSND – NSƯT

Nghị định 62 quy định rõ danh hiệu NNND, NNƯT được phong tặng cho công dân Việt Nam đang nắm giữ, truyền dạy và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể (DSVH PVT) thuộc các loại hình: Tiếng nói, chữ viết; ngữ văn dân gian; nghệ thuật trình diễn dân gian; tập quán xã hội và tín ngưỡng; lễ hội truyền thống; tri thức dân gian… Người được phong tặng danh hiệu phải hội đủ các yêu tố: Tài năng nghề nghiệp đặc biệt xuất sắc, có cống hiến to lớn, tiêu biểu cho sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị DSVH PVT trong phạm vi cả nước (đối với NNND) hoặc của địa phương (đối với NNƯT), thể hiện ở việc nắm giữ kỹ năng, bí quyết thực hành di sản văn hóa phi vật thể, có thành tích, giải thưởng, sản phẩm tinh thần hoặc vật chất có giá trị cao (đối với NNND) và có giá trị (đối với NNƯT)…

Theo quan điểm của Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền - Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam trong văn hóa nghệ thuật truyền thống, nghệ nhân vốn là danh xưng được xã hội mặc nhiên công nhận đối với những tài năng hoạt động gìn giữ di sản. Định mức “nhân dân” và “ưu tú” của danh hiệu nghệ nhân trong nghị định là sự mô phỏng theo mẫu nghệ sĩ nhân dân và ưu tú, vốn học theo mô hình của Liên Xô cũ, nó không còn phù hợp với tình hình văn hóa xã hội hiện nay. Với thực tiễn hoạt động của nghệ nhân các loại hình di sản, sự phân cấp danh hiệu này là điều không cần thiết. 

Thủ tục xét duyệt hồ sơ rườm rà

Nhiều ý kiến cho rằng, thủ tục hồ sơ xét duyệt nghệ nhân quá rườm rà, rắc rối. Bên cạnh bản khai thành tích, các nghệ nhân còn phải có các tài liệu như băng, đĩa tư liệu mô tả chuyên môn; bản sao có công chứng các quyết định tặng thưởng huân, huy chương, giải thưởng, bằng khen… Các hồ sơ phải qua 3 cấp xét duyệt là huyện, tỉnh, nhà nước. Đối với các nghệ nhân hầu hết tuổi cao 80 – 90 tuổi, cái tuổi “gần đất xa trời” hoặc ở vùng sâu vùng xa thì thủ tục hồ sơ pháp lý mà Nghị định 62 đưa ra xem như đánh đố… Cũng theo quan điểm của Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, việc làm thủ tục phong tặng danh hiệu sẽ gây khó khăn cho những nghệ nhân. Ở đây, cũng thấy rõ việc phong tặng được tiến hành theo cơ chế xin - cho chứ không phải sự chủ động của Nhà nước với những người gìn giữ di sản văn hóa dân tộc.

Phải mất 12 năm, quyết định về việc xét tặng danh hiệu Nghệ nhân mới chính thức được ra đời. Trong khi chờ đợi Nghị định 62 trở thành một văn bản pháp lý đã có nhiều nghệ nhân ra đi khi chưa được nhận bất kỳ chế độ đãi ngộ nào ví dụ như nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu. Đối với các cụ, cái danh “nghệ nhân” không quan trọng bằng việc được dân gian kính trọng và ghi nhận. Sự hình thành của Nghị định này là hết sức cần thiết và xứng đáng góp phần động viên tinh thần những người đang ngày đêm nỗ lực hết mình gìn giữ thứ vốn liếng của văn hóa dân tộc Việt. Tuy nhiên làm thế nào để giúp các nghệ nhân sống trọn vẹn với nghề thì cần phải có một văn bản pháp lý mang tính khả thi và khoa học.

Lưu Nhi