Quy hoạch phường, xã mới: Không thể bỏ quên địa hình và không gian thoát lũ

Quá trình tái cấu trúc đơn vị hành chính tại Hà Nội đang được triển khai theo hướng hiện đại, tối ưu hoá bộ máy và nâng cao hiệu quả quản lý. Một trong những tiêu chí quan trọng khi phân chia địa giới hành chính mới là dựa trên trục giao thông chính và ranh giới tự nhiên như sông, mương, đường phân thủy. Cách làm này được các chuyên gia đánh giá là giúp làm rõ ranh giới địa lý, thuận tiện cho việc thiết lập bản đồ và quản lý hành chính, từ đó hạn chế tối đa sự chồng chéo giữa các phường/xã.

Trao đổi với báo chí, KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên Thường trực Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng, việc xác định địa giới hành chính theo ranh giới tự nhiên là một nguyên tắc hợp lý từ góc độ địa hình học. Đây là cơ sở khoa học để thiết lập các mốc ranh giới rõ ràng, giúp chính quyền các cấp dễ dàng quản lý, quy hoạch và phát triển. Tuy nhiên, quá trình này cần được nhìn nhận trong mối tương quan với yếu tố địa lý nhân văn, nơi yếu tố văn hóa, lịch sử và cộng đồng truyền thống có vai trò lớn trong định hình không gian sống.

Hà Nội đã trải qua hơn một thế kỷ đô thị hóa. Trong nội đô, nhiều ranh giới làng xã cũ đã bị xoá nhòa bởi các đợt quy hoạch kiểu phương Tây từ đầu thế kỷ XX. Ngược lại, tại các khu vực nông thôn, dấu tích các làng truyền thống vẫn được ghi lại trong các bản đồ địa chính bằng tiếng Việt, thậm chí bằng chữ Nôm, tạo nên một nền tảng ổn định và đồng thuận xã hội sâu sắc. Đó là bài học về cách thiết kế không gian hành chính hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại.

Cảnh quan tại khu vực giáp ranh giữa khu dân cư và vùng bãi sông, nơi cần được xác định rõ trong quy hoạch địa giới hành chính (Ảnh minh họa)

Bên cạnh yếu tố lịch sử, một thực tế đang đặt ra yêu cầu cấp thiết là: Nhiều khu vực dự kiến tái tổ chức đơn vị hành chính lại nằm trong vùng thoát lũ của sông Hồng, tức các bãi sông, lòng sông giữa hai con đê. Theo Quyết định 257/QĐ-TTg về quy hoạch phòng chống lũ và đê điều sông Hồng - Thái Bình, đây là vùng tuyệt đối không được phép xây dựng hay san lấp, bởi tiềm ẩn rủi ro ngập lụt và vi phạm luật pháp.

Chuyên gia cảnh báo, nếu không cẩn trọng trong quản lý ranh giới tại các vùng bán ngập, các cơ quan chức năng có thể lặp lại bài học đau xót như năm 1995, khi một số cán bộ bị xử lý vì cấp phép xây dựng sai phạm trong hành lang đê điều. Hơn nữa, theo luật hiện hành, không gian mặt nước và hành lang thoát lũ chịu sự quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Việc quản lý nếu không phân định rõ sẽ gây khó khăn trong thực thi và kiểm soát.

Một khía cạnh khác cũng được nhấn mạnh: Nhiều cộng đồng nông thôn truyền thống đã phát triển dựa trên sự liên kết kinh tế - xã hội chặt chẽ, không phụ thuộc hoàn toàn vào địa hình tự nhiên. Để tối ưu hoá sản xuất, họ có thể mở đường, đào kênh, bắc cầu, những hành động phản ánh nhu cầu vượt lên trên giới hạn địa lý nhằm đảm bảo sinh kế bền vững. Do đó, việc phân chia địa giới mới cần tính đến cả những không gian sản xuất và kết nối cộng đồng đã hình thành lâu đời.

Chủ trương tổ chức lại các đơn vị hành chính nhằm đảm bảo tính liên thông trong hệ thống hạ tầng, phù hợp với định hướng phát triển đô thị và các vùng động lực. Tuy nhiên, để đảm bảo hiệu quả và bền vững, cần tính tới cả đặc điểm địa hình, lịch sử cộng đồng và đặc biệt là các rủi ro thiên tai. Chỉ khi xác định đúng ranh giới, cả hành chính lẫn tự nhiên, thì việc “gần dân, sát dân” trong quản lý mới thực sự đi vào thực chất.