Ngành điện tử Việt Nam trước ngưỡng cửa tự động hóa và AI: Động lực bứt phá hay thách thức đầu tư?

Những vấn đề này đã được các chuyên gia, doanh nghiệp mổ xẻ tại Hội thảo chuyên đề “Thúc đẩy chuyển đổi số, tự động hóa và ứng dụng AI trong ngành Điện tử Việt Nam” diễn ra chiều 6/8 tại Hà Nội. Góc nhìn từ hội thảo cho thấy: Đây không chỉ là bài toán công nghệ, mà là bài toán về tư duy, chiến lược và cơ chế hỗ trợ dài hơi.

Ngành điện tử hiện là một trong những lĩnh vực xuất khẩu chủ lực, đóng góp lớn cho tăng trưởng công nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, sức ép cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các quốc gia lân cận - đặc biệt trong các lĩnh vực đòi hỏi công nghệ cao - đang khiến nhiều doanh nghiệp trong nước phải đối mặt với câu hỏi lớn: làm thế nào để chuyển mình nhanh hơn, thông minh hơn?

Trong bối cảnh đó, tự động hóa và AI được kỳ vọng là “chìa khóa vàng” để tái cấu trúc sản xuất, cắt giảm chi phí, nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm phụ thuộc vào lao động phổ thông. Nhưng đi cùng cơ hội là những thách thức không nhỏ: thiếu vốn đầu tư, hạn chế về nhân lực chất lượng cao, và đặc biệt là khoảng cách giữa nhận thức công nghệ và năng lực thực thi. Việc xây dựng nhà máy thông minh hay ứng dụng robot vào dây chuyền sản xuất tưởng dễ, nhưng thực tế lại là một hành trình dài, đòi hỏi quyết tâm chiến lược và sự đồng hành từ chính sách.

Một mô hình dây chuyền tự động hóa tại Triển lãm Vietnam Manufacturing Expo (ngày 8/6) tại Hà Nội. (Ảnh: Bảo Thoa)

Chia sẻ góc nhìn tổng quan về xu hướng tự động hóa và AI, lợi ích trong giảm chi phí vận hành, nâng cao chất lượng sản phẩm, cùng các thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam, ông Phạm Minh Thắng, Giám đốc Công ty P&Q Solution, Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam, cho rằng: muốn chuyển đổi số thì trước hết phải có một “thế giới thực” vận hành hiệu quả. Nếu doanh nghiệp đang hoạt động kém hiệu quả, thì số hóa sẽ chỉ phản ánh và thậm chí phóng đại sự kém hiệu quả đó.

Ông Thắng nêu ví dụ: “Nếu sản xuất có 20 bước, mà các bước đó rời rạc, mỗi nơi đều có tồn kho, thì khi số hóa, cần tới 20 điểm lấy dữ liệu. Kết quả là vẫn tồn kho, chỉ là tồn kho... có công nghệ”. Vì vậy, bước đi đầu tiên phải là tinh gọn mô hình vận hành, tạo dòng chảy sản xuất liền mạch, trước khi nghĩ tới số hóa hay tự động hóa. Nếu tự động hóa một quy trình đang vận hành kém hiệu quả, chỉ khiến sự kém hiệu quả đó được... nhân lên theo cấp số nhân.

Dưới góc nhìn của ông Thắng, chuyển đổi số và tự động hóa chỉ thực sự mang lại hiệu quả khi doanh nghiệp có nền tảng vận hành đồng bộ, tinh gọn. Do đó, thay vì chạy theo công nghệ một cách hình thức, các doanh nghiệp cần bắt đầu từ việc tối ưu lại quy trình, xây dựng dòng chảy sản xuất liên tục, trước khi triển khai số hóa và tự động hóa một cách bài bản, có chọn lọc.

Nêu quan điểm về xây dựng nhà máy thông minh trong ngành điện tử, ông Trần Đức Tùng - Phó Tổng Giám đốc Công ty Sản xuất và Gia công Xuất khẩu Hanel chia sẻ: Tại Trung Quốc đang bùng nổ xu hướng “nhà máy trong bóng tối” (Dark Factory), nơi không cần sự hiện diện của con người: không ánh đèn, không thay ca, không nghỉ ngơi, và tất nhiên… không có đòi hỏi tăng lương.

Doanh nghiệp tiếp cận các giải pháp công nghệ tiên tiến, tối ưu hóa quy trình sản xuất và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. (Ảnh: Bảo Thoa)

Theo ông Tùng, “nhà máy tối” là mô hình sản xuất hoàn toàn tự động, sử dụng robot, AI và Internet vạn vật (IoT) để vận hành khép kín từ đầu vào đến đầu ra. Không có con người tham gia trực tiếp, các nhà máy này có thể hoạt động liên tục 24/7 với độ chính xác cao và tốc độ vượt trội.

Tại Việt Nam, áp dụng công nghệ AI trong vận hành mang lại nhiều lợi ích rõ rệt: giúp nâng cao năng suất, tối ưu hóa chi phí và giảm thiểu rủi ro. Hệ thống cảm biến và giám sát thời gian thực hỗ trợ phát hiện lỗi nhanh chóng; bảo trì dự đoán giúp ngăn chặn sự cố trước khi xảy ra; còn dữ liệu sản xuất cho phép kiểm soát nguyên liệu đầu vào hiệu quả hơn, hạn chế thất thoát.

Việc chuyển từ lao động thủ công sang giám sát hệ thống không chỉ giảm chi phí nhân lực mà còn nâng cao chất lượng vận hành. Bên cạnh đó, các giải pháp tự động điều chỉnh năng lượng cũng giúp tiết kiệm điện năng mà vẫn đảm bảo tiến độ sản xuất.

Từ bài học quốc tế và thực tiễn triển khai tại Việt Nam, ông Tùng nhấn mạnh vai trò của việc xây dựng lộ trình bài bản cho chuyển đổi số trong sản xuất. Trong đó, yếu tố hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng, nhằm tiếp cận công nghệ lõi, nâng cao năng lực vận hành và từng bước đưa doanh nghiệp Việt tiệm cận chuẩn nhà máy thông minh toàn cầu.

Dựa trên các tình huống thực tế từ doanh nghiệp, ông Nguyễn Quốc Đạt - Chủ tịch HĐQT Công ty Giải pháp Tự động hóa ETEK nhấn mạnh rằng việc ứng dụng AI và robot trong sản xuất không chỉ giúp giảm đáng kể chi phí nhân công mà còn rút ngắn thời gian vận hành, từ đó tăng tính linh hoạt và năng suất cho dây chuyền. Quan trọng hơn, mỗi bước triển khai đều mang lại những bài học kinh nghiệm quý báu, giúp doanh nghiệp ngày càng hoàn thiện hệ thống và thích ứng hiệu quả hơn với xu hướng sản xuất hiện đại.

Chuyển đổi số, tự động hóa và AI rõ ràng không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu sống còn với ngành điện tử Việt Nam. Tuy nhiên, hành trình này không thể chỉ trông chờ vào ý chí riêng lẻ của từng doanh nghiệp. Muốn đi nhanh và xa, cần một hệ sinh thái chuyển đổi số toàn diện - từ hạ tầng công nghệ, chính sách khuyến khích đầu tư, đến đào tạo nhân lực phù hợp với công nghiệp 4.0.

Nhiều chuyên gia cùng chung nhận định: doanh nghiệp Việt cần chủ động hơn trong tiếp cận công nghệ mới, nhưng cũng rất cần sự hỗ trợ thiết thực từ phía Nhà nước như ưu đãi tín dụng, quỹ đổi mới sáng tạo, hay mô hình liên kết đào tạo - sản xuất. Nếu làm tốt, ngành điện tử hoàn toàn có thể bứt phá, vươn lên chuỗi giá trị cao hơn trong sản xuất toàn cầu, không chỉ gia công mà còn làm chủ công nghệ lõi. Đó là kỳ vọng lớn nhưng cũng là mục tiêu hoàn toàn có thể hiện thực hóa, nếu hành động kịp thời.

Bảo Thoa