Giữ hồn di sản cho muôn đời sau

Đặc sắc nhưng còn “nhỏ lẻ”

Sau cơn bão Yagi, Hà Nội có khoảng 25.000 cây xanh bị đổ và một cây xà cừ tại vườn hoa Cổ Tân cũng là một trong số hàng chục ngàn cây xanh như vậy. Tuy nhiên, thay vì bị mang đi xử lý, lãnh đạo Thành phố đã nhận được đề xuất về ý tưởng “hồi sinh” cây xà cừ từ nghệ sĩ Tia - Thủy Nguyễn thành tác phẩm nghệ thuật, đặt tại ngay chính chỗ cây đổ.

Theo nghệ sĩ Tia - Thủy Nguyễn, ngay sau khi bão tan, cô đã ra Hà Nội và cùng những người bạn đi khảo sát, chứng kiến cảnh những cây xanh nằm rạp dưới đất, lúc này trái tim người nghệ sỹ như thắt lại. Khi đến vườn hoa Cổ Tân, hình ảnh cây xà cừ 70 năm tuổi bật gốc, đang được cắt gọn để mang đi khiến cô dừng lại. Ngay lập tức, Tia - Thủy Nguyễn và những người bạn liên hệ với các cơ quan chức năng để lên đề án “hồi sinh” cây.

Để có thể biến ý tưởng thành hiện thực, nghệ sĩ Tia - Thủy Nguyễn cùng cộng sự đã làm việc không ngừng nghỉ với các cơ quan ban ngành trong hơn bẩy tháng để xin giấy phép và thực hiện dự án. Giờ đây, bằng chất liệu “muôn đời”, tác phẩm “Hồi sinh” chính là điểm nhấn nghệ thuật, một dấu ấn trong không gian sáng tạo mang tính cộng đồng cho người dân Thủ đô.

Bằng chất liệu “muôn đời”, tác phẩm “Hồi sinh” chính là điểm nhấn nghệ thuật, một dấu ấn trong không gian sáng tạo mang tính cộng đồng cho người dân Thủ đô.

“Đây là một tác phẩm rất lớn và đặc biệt. Rất ít người có thể làm được một tác phẩm như vậy. Sự xuất hiện của một tác phẩm nghệ thuật cộng đồng này đã đánh thức thái độ của chúng ta với không gian công cộng”, KTS Đoàn Kỳ Thanh, chuyên gia phát triển cộng đồng, chia sẻ.

Được biết, bên cạnh tác phẩm “Hồi sinh”, trong không gian vườn hoa Cổ Tân còn có tác phẩm “Tiếng vọng”' của nghệ sĩ Trần Mạnh Hùng. Tác phẩm “Tiếng vọng'' xuất phát điểm cũng là các băng ghế được tạo ra từ chính cây xà cừ đổ bởi cơn bão Yagi.

Theo GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính, tên Thủ đô đứng ngay sau tên quốc gia - Thủ đô là niềm tự hào và là biểu tượng quốc gia. Về lý thuyết, các kinh đô, Thủ đô hầu hết trải qua những chặng đường phát triển lịch sử lâu dài để trở thành những trung tâm quyền lực và lan tỏa nền cai trị quốc gia, nơi thu hút những nguồn lực tinh thần và vật chất, nơi đào luyện tập trung nền văn minh của dân tộc ở mỗi giai đoạn phát triển lịch sử.

Bởi vậy, vùng đất này thường mang những đặc điểm nổi bật như: Sở hữu quỹ kiến trúc đô thị thường đồ sộ, tiêu biểu hơn cả, đặc sắc hơn cả; tinh học và định hình nền văn minh; định hình và rèn đúc những tinh hoa của xã hội; thúc đẩy và hàn lâm hóa giáo dục và nghệ thuật; làm nảy nở và khuôn mẫu hóa nếp sống và quan hệ xã hội cộng đồng đô thị; tiếp thu và củng cố những thiết chế tôn giáo và tín ngưỡng…; tạo lập nền tảng và thúc đẩy nền kinh tế - xã hội…

“Hãy thử kiểm đếm những thành tố của tài nguyên di sản văn hóa - nhân văn của Hà Nội như: Chuỗi lịch sử nghìn năm văn hiến mà dấu ấn còn tiềm ẩn trong lòng đất; khu di sản đô thị phố cổ; di sản kiến trúc thời cận đại và thời Pháp thuộc; các làng cổ và làng cũ trong phạm vi thành phố trước 2008; các yếu tố tài nguyên thiên nhiên nhân văn hóa đô thị như Hồ Tây, các ao hồ và các mảng xanh, sông Hồng…; Văn hóa thành thị truyền thống, còn hiện hữu ở khu lõi trung tâm thành phố; Các khu danh lam thắng cảnh và làng cổ như Sài Sơn - chùa Thầy, Trăm gian - chùa Trầm, Hương Tích, Đường Lâm, Cự Đà, Làng Cựu…; hàng trăm di tích văn hóa phân bổ ở nội thành cũ, ở các địa phương thuộc Hà Nội mở rộng”, GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính cho biết.

Các hoạt động trong không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm và phụ cận khiến "phố cổ" Hà Nội luôn thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương.

Theo GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính, những tài nguyên - di sản nêu trên mang những đặc điểm như: không hiện hữu các công trình kiến trúc của các triều Lý - Trần - Lê, các vết tích vật chất của các triều đại này nằm dưới đất, ở dạng những mảnh mẩu bằng đất nung và đá. Hầu hết các di tích và công trình kiến trúc khác có niên đại từ thế kỷ 19, vật liệu chính là gỗ, tình trạng kỹ thuật kém.

Mặt khác, Thủ đô Hà Nội hầu như không sở hữu những quần thể kiến trúc đô thị lớn, hoàn chỉnh và các công trình có giá trị thường đứng đơn chiếc, có quy mô vừa phải, thiếu không gian rộng mở bao quanh. Ngoài ra, các di sản đô thị đặc sắc như khu phố cổ, khu phố cũ, chủ yếu thời Pháp, không còn bảo lưu đầy đủ những đặc điểm và vẻ đẹp từng có, nếu không muốn nói là đã bị xé lẻ, biến dạng và xuống cấp. Các làng cổ, làng cũ, danh lam thắng cảnh thuộc diện di sản đang trong tình trạng mâu thuẫn đối kháng giữa bảo tồn và phát triển.

“Tài nguyên thiên nhiên và thiên nhiên nhân văn hóa, tài nguyên di sản văn hóa - nhân văn cùng quỹ kiến trúc đô thị, đã định hình trên thực tế và trong trí nhớ, đang bị xé nhỏ, lấn át, lu mờ bởi đô thị hiện đại. Di sản văn hóa đô thị Hà Nội, cả tinh thần lẫn vật chất, vốn mảnh dẻ , làm sao lưu giữ, níu kéo những giá trị, những vẻ đẹp, hàm chứa trong một chữ “Duyên”, GS, TS, KTS Hoàng Đạo Kính nhấn mạnh.

Sức sống mới từ “sáng tạo”

Nhận thức rõ các “tồn tại” như vậy, sau 5 năm gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực thiết kế, Hà Nội đang từng bước lấy sáng tạo làm cốt lõi trong tiến trình phát triển thành phố năng động, toàn diện và bền vững. Trong đó, tái thiết đô thị từ hoạt động sáng tạo được xem như vấn đề quan trọng, từng bước định hình, góp phần thay đổi diện mạo các khu di tích, điểm văn hoá lịch sử nói riêng và diện mạo Thủ đô nói chung. Các không gian văn hoá lịch sử đã trở nên vừa hiện đại, vừa giàu bản sắc, định hình thêm các giá trị cuộc sống của người dân Thủ đô.

Những công trình biểu tượng của Thủ đô như được "lột xác" trong các chương trình nghệ thuật sáng tạo.

Tinh thần sáng tạo ấy đã truyền cảm hứng cho các hoạt động bảo tồn, gìn giữ, đặc biệt là nỗ lực đổi mới các hoạt động văn hóa nghệ thuật ở Thủ đô gắn liền với các di tích văn hoá, lịch sử. Có thể kể đến: “Đêm thiêng liêng” ở Khu di tích Nhà tù Hỏa Lò, Tour đêm với công nghệ 3D mapping với chủ đề “Tinh hoa đạo học”, hay tour đêm “Giải mã Hoàng thành Thăng Long”, tour đêm tâm linh tại khu di tích Đền Ngọc Sơn, tour hành trình di sản (tham quan một vòng hồ Hoàn Kiếm, ngôi nhà di sản 87 Mã Mây, Trung tâm giao lưu văn hóa phố cổ số 50 Đào Duy Từ, Trung tâm nghệ thuật 22 Hàng Buồm, đình Kim Ngân) và các tour tham quan khu phố cổ Hà Nội…

Cũng không thể không nhắc đến hàng dài người dân Thủ đô và du khách thập phương lần đầu xếp hàng tham quan những công trình đã tồn tại hàng trăm năm ngay tại Thủ đô Hà Nội như Bắc Bộ Phủ, Bảo tàng lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp… dưới một góc nhìn khác với diện mạo hoàn toàn mới. Những công trình như tháp nước Hàng Đậu, Cầu Long Biên, Nhà máy xe lửa Gia Lâm, Ga Hà Nội, Ga Long Biên… đã được các kiến trúc sư, nghệ sĩ tái thiết kế thí điểm trở thành những không gian triển lãm kiến trúc nghệ thuật đặc sắc.

Thủ đô Hà Nội đã trở thành một trung tâm văn hóa đa dạng với nhiều sự kiện nghệ thuật nổi bật như các Tuần lễ Thiết kế sáng tạo được tổ chức hằng năm, mỗi năm có một màu sắc mới lạ, sự nở rộ của các không gian công cộng và các nghệ thuật đường phố. Điều đáng nói đó là không chỉ dừng lại ở các hoạt động sáng tạo từ sự tạo điều kiện của các cấp chính quyền, mà giờ đây tinh thần sáng tạo đã lan tỏa khắp mọi góc phố, con đường của Hà Nội.

Chúng ta có thể thấy phong trào làm đẹp các khu dân cư, những con đường, ngõ phố một cách tự nguyện, tích cực của chính các cộng đồng, hay việc lấy ý kiến về xây dựng các cây cầu, tu bổ các tòa nhà chung cư cũ... đều nhận được sự quan tâm hưởng ứng của rất nhiều người dân. Từ không gian sáng tạo đường Phùng Hưng, lần lượt các tuyến phố Tràng Tiền, phố Tống Duy Tân… được khoác trên mình tấm áo mới. Diện mạo mới của tuyến phố là sự kết hợp hài hòa giữa nét văn hóa cổ và hiện đại, đây cũng là một bước tiến quan trọng trong việc xây dựng và phát triển không gian văn hóa, ẩm thực và du lịch trên địa bàn quận Hoàn Kiếm.

Một góc trưng bày nghệ thuật làng nghề ở phố Phùng Hưng.

Công tác bảo tồn, chỉnh trang các công trình kiến trúc có giá trị cũng đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận. Đến cuối năm 2025, dự kiến sẽ hoàn thành bảo tồn và chỉnh trang 36 biệt thự cùng 15 công trình kiến trúc tiêu biểu xây dựng trước năm 1954. Một số công trình đáng chú ý bao gồm: Biệt thự Pháp cổ số 49 Trần Hưng Đạo - 46 Hàng Bài, trụ sở Công an quận Hoàn Kiếm tại số 2 Tràng Thi, biệt thự số 68 Nguyễn Thái Học, 180 Quán Thánh…

Không khó để nhận ra, Hà Nội đã biến danh hiệu Thành phố sáng tạo thành một công cụ mạnh mẽ để thúc đẩy đa ngành, tạo ra những sản phẩm và dự án đầy ấn tượng, đồng thời thu hút sự chú ý từ cộng đồng quốc tế. Danh hiệu này đã giúp Thành phố khẳng định vai trò của mình trên bản đồ thiết kế toàn cầu, đồng thời mở ra những cơ hội mới cho sự phát triển bền vững và sáng tạo.