Tứ Thánh bất tử và tín ngưỡng người Việt

Theo nhiều công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian, Thánh Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện muộn nhất trong Tứ Thánh bất tử. Bà xuất hiện vào thời Hậu Lê, nhưng là vị Thánh được người dân dày công xây dựng và tôn thờ nhất. Trước đó trong xã hội xuất hiện rất nhiều vị nữ Thánh. Tập trung và nổi tiếng nhất là Tam tòa Thánh Mẫu: Mẫu Cửu Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải trị vì miền Trời, miền Rừng và miền Nước. Tuy nhiên các Thánh trên rất xa vời với mọi ước nguyện và tín ngưỡng của dân gian. Hơn thế các triều chính thời Hậu Lê  là một giai đoạn đặc biệt. Người ta bảo rằng đó là thời vua không ra vua. Vua mà nợ như chúa Chổm. Đã có vua lại còn có chúa. Chúa xuất hiện cả ở đàng Trong đàng Ngoài đối nghịch nhau... khiến cho xã hội loạn lạc, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn, lắm khi oan khiên chồng chất. Thân phận người phụ nữ bị coi thường...Người dân cần có một bậc Thánh vừa uy linh, vừa gần gũi với đời sống nhân sinh, vừa thể hiện tinh thần phản kháng của người dân với chính quyền phong kiến đặc biệt trong đó có tiếng nói đòi bình đẳng của người phụ nữ. Ước vọng ấy đã hun đúc qua nhiều thời gian và hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh ra đời. Mẫu Liễu Hạnh thâu gom được cả ước vọng của người dân về Tam tòa Thánh Mẫu trong hình tượng một Thượng Thiên Thánh Mẫu của dân.

Xuất thân kỳ ảo mà gần gũi

Truyền thuyết về cuộc đời Thánh Mẫu Liễu Hạnh gắn chặt với không gian địa lý từ  Đèo Ngang, Quảng Bình trở ra tới miền cực Bắc Việt Nam. Hầu như tỉnh thành nào cũng có đền thờ Mẫu Liễu Hạnh, nhưng ba địa phương có các công trình thờ tự Mẫu Liễu quan trọng nhất là phủ Dầy, Nam Định; Tây Hồ Hà Nội và đền Sòng, Thanh Hóa.

Theo các bi ký, tài liệu được lưu giữ tại Ban quản lý di tích – danh thắng tỉnh Nam Định thì sự xuất hiện của Thánh Mẫu được ghi chép khá chi tiết đầy mầu sắc kỳ ảo. Mẫu Liễu Hạnh sau khi chào đời được đặt tên là Phạm Tiên Nga. Vào đầu thời Hậu Lê ở xã Vỉ Nhuế, huyện Đại An, phủ Nghĩa Hưng, trấn Sơn Nam ( Nam Định ngày nay) ông Phạm Huyền Viên một nông dân hiền lành phúc hậu kết hôn cùng bà Đoàn Thị Hằng, người cùng thôn. Hai ông bà ăn ở phúc đức nhưng ngoài 40 tuổi vẫn chưa có con. Bỗng một đêm ông nằm mộng thấy có thiên sứ báo cho biết Ngọc Hoàng sẽ cho con gái thứ hai là Hồng Liên xuống đầu thai. Đủ ngày đủ tháng, vào ngày 6 tháng 3 năm Quý Sửu, trên trời bỗng tỏa ánh hào quang rực rỡ, bà Hằng sinh một bé gái. Hai ông bà rất mừng và đặt tên là Phạm Tiên Nga.

Là người con gái rất xinh đẹp, hiếu thảo nhưng đã 30 tuổi Phạm Tiên Nga vẫn ở vậy phụng dưỡng cha mẹ. Bao nhiêu người con trai xin được gá nghĩa nhưng Tiên Nga một mực chối từ. Năm Phạm Tiên Nga 30 tuổi thì cha mất, hai năm sau người mẹ cũng quy tiên. Ba năm để tang cha mẹ, lúc ấy đã 35 tuổi, Phạm Tiên Nga chu du làm việc thiện cứu giúp dân nghèo. Năm 1473, thời Hồng Đức vào rạng sáng ngày 2 tháng 3 lúc ấy đã 40 tuổi bà hóa về trời. Sự tích này được người dân Vỉ Nhuế lập đền thờ gọi là Phủ Quảng Cung.
Về trời nhưng do thương nhớ cha mẹ cùng quê hương bản quán, năm 1557 bà Phạm Tiên Nga giáng sinh lần thứ hai tại thôn Vân Cát, xã An Thái (huyện Vụ bản, Nam Định ngày nay). Lần giáng sinh này bà kết hôn với ông Trần Đào, sinh được hai người con một trai một gái. Nhưng mới 20 tuổi bà qua đời vào ngày 3 tháng 3 năm 1577. Triều đình và người dân lập đền thờ bà ở Phủ Dầy, Thiên Hương, Vụ Bản, Nam Định.
Lần thứ ba bà giáng trần vào năm 1650 tại xã Hà Thái, Hà Trung, Thanh Hóa vào ngày 10 tháng 10 và tái duyên với ông Trần Đào lúc ấy cũng đầu thai là Mai Thanh Lâm. Hai ông bà sinh thêm được một người con trai. Ngày 23 tháng chạp năm 1668, bà về trời. Lúc ấy bà 18 tuổi. Người dân trong vùng xây đền thờ bà gọi là Phủ Sòng Sơn, còn gọi là đền Sòng.

Cứu nhân độ thế

Cách bài trí trong các đền thờ Mẫu thường có một tượng hoặc ba tượng. Vị trí trung tâm là tượng Mẫu Liễu Hạnh, còn gọi là Thánh Mẫu. Nếu ba tượng thì tượng giữa thường mặc áo đỏ là Mẫu Liễu Hạnh, hai bên là mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải. Cũng có nơi cho rằng dù mang tên gì thì cũng là hiện thân của Thánh Mẫu. Sau khi mãn tang cha mẹ, Phạm Tiên Nga chu du làm việc thiện cứu vớt chúng sinh và trở thành Thánh Mẫu- Mẹ của muôn dân. Thời Lê Mạt ngoài cuốn “Truyền kỳ tân phả” mô tả về các hành động giúp dân của Thánh Mẫu, nữ sĩ Đoàn Thị Điểm còn viết cuốn “Vân Cát thần nữ” để tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong hành trình cứu nhân độ thế. Chuyện kể ly kỳ hấp dẫn thậm chí Mẫu có khả năng siêu phàm để giúp đời. Vì thế Mẫu Liễu Hạnh là một hình tượng hoàn chỉnh phù hợp với ước vọng của người dân về một vị Thánh vừa gần gũi vừa oai linh luôn đứng về phía chính nghĩa, bênh vực người nghèo và đề cao vai trò người phụ nữ.

Trong hành trình chu du giúp đời, Thánh Mẫu đã trừng trị không ít kẻ tham quan, ô lại làm điều thất đức. Có lúc Mẫu biến hóa thành một thiếu nữ vô cùng xinh đẹp, giỏi cầm kỳ thi họa; có lúc lại biến thành một bà lão nghèo; khi biến thành người bình thường đi vãn cảnh...Chuyện dân gian còn kể chi tiết việc Mẫu biến thành một thiếu nữ xinh đẹp mở quán bán nước tại Đèo Ngang. Một Hoàng tử con vua đã được lập làm Đông cung thế tử nghe tin liền đem quân lính tìm đến hòng chiếm lấy người đẹp. Mẫu biết trước nên đã tìm cách cảnh cáo vị Hoàng tử này. Nhưng vốn kiêu ngạo nghĩ mình sắp kế nghiệp làm vua thì mình thích gì đều phải được như thế, Hoàng tử đốn mạt nọ đã cho quân lính bao vây quán nước của thiếu nữ và giở trò đồi bại. Anh ta đã bị Mẫu bắt con khỉ cái biến thành hình hài của mình khiến cho chàng hoàng tử này chết ngất. Bọn lính xông vào cứu chủ cũng bị đánh cho tan tác. Sau sự kiện ấy, Mẫu hóa thành người hành hương đi khắp nơi để làm việc thiện. Mẫu Liễu Hạnh đến Lạng Sơn và gặp đoàn sứ thần Đại Việt sang bang giao với  triều đình phương Bắc. Chủ phái bộ là Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan. Mẫu đã đối đáp thơ phú với vị này, hai người tỏ ra rất quý mến nhau. Họ hẹn một năm nữa gặp lại ở Thăng Long để đàm đạo thơ phú. Đúng hẹn Mẫu Liễu Hạnh và Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan cùng một vài nhà thơ khác đã có cuộc giao lưu tại một bán đảo trên Hồ Tây. Ngày nay nơi ấy có đền thờ Mẫu gọi là Phủ Tây Hồ.

Những nơi có đền thờ chính của Mẫu đều gắn với một sự tích nào đó. Như vậy người dân đã sáng tạo ra một vị Thánh như vai trò của một người mẹ. Rất mực thủy chung, đảm đang hiền thục nhưng cũng hết sức kiên cường để làm chỗ dựa tâm linh trong cuộc sống. Chính vì vậy dù xuất hiện sau nhưng truyền thuyết và sự linh ứng của Mẫu đã lan truyền rất nhanh trong dân gian. Mẫu hiện diện ở mọi nơi mọi lúc sẵn sàng phù giúp lời cầu xin của chúng sinh. Cũng vì thế Mẫu Liễu Hạnh là vị Thánh gần gụi nhất với người dân trong Tứ Thánh bất tử và đại diện cho ước vọng của con người mỗi khi cuộc sống gặp những khó khăn, rủi ro hay bất công.

Vũ Việt Quang