Nâng “chất” dòng vốn ngoại: Nhìn từ góc độ chất lượng nguồn nhân lực

Báo cáo của Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) cho thấy, trong hơn một thập kỷ qua, FDI trở thành một trong những động lực lớn nhất tạo việc làm cho nền kinh tế Việt Nam. Số lao động trong khu vực này đã tăng hơn gấp đôi, từ 2,1 triệu người năm 2011 lên 5,3 triệu người vào năm 2023. Đáng chú ý, gần 80% số lao động FDI làm việc tại khu vực nông thôn, góp phần dịch chuyển cơ hội việc làm từ thành thị về các vùng ngoại thành, giúp nâng cao thu nhập và rút ngắn khoảng cách phát triển.

Cơ cấu lao động theo giới cũng dần cân bằng hơn so với trước đây, nhờ xu hướng các dự án FDI vào lĩnh vực công nghệ cao, nơi đòi hỏi kỹ năng và trình độ, thu hút ngày càng nhiều lao động nam.

Không chỉ tạo việc làm, khu vực FDI còn có tác động lan tỏa tích cực tới tiền lương trong khu vực doanh nghiệp nội địa. Nhu cầu tuyển dụng lao động có kỹ năng đã tạo áp lực cạnh tranh, buộc các doanh nghiệp trong nước phải tăng lương để giữ chân nhân sự. Phân tích cho thấy, một “cú sốc” tăng lương trong khu vực FDI có thể kéo theo mức lương ở doanh nghiệp trong nước tăng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, tác động này chỉ bền vững nếu năng suất lao động nội địa cũng được cải thiện; ngược lại, chi phí sản xuất cao hơn có thể làm giảm sức cạnh tranh dài hạn.

Về mặt xã hội, nhiều nghiên cứu khẳng định FDI có đóng góp tích cực vào công cuộc giảm nghèo, đặc biệt tại nông thôn, nơi các nhà đầu tư dịch chuyển về các tỉnh xa các cực tăng trưởng. Chỉ số bất bình đẳng thu nhập (hệ số GINI) của Việt Nam đã giảm từ mức 0,43 giai đoạn 2011 - 2019 xuống 0,37 trong những năm gần đây, trong đó có sự đóng góp không nhỏ của FDI. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tác động giảm nghèo của FDI vẫn thấp hơn so với vốn đầu tư từ khu vực doanh nghiệp trong nước.

(Ảnh minh hoạ)

Dù mang lại hàng triệu việc làm, một hạn chế lớn của khu vực FDI là chất lượng việc làm còn thấp. Năm 2023, tới 72,1% lao động FDI là lao động giản đơn, chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật, chủ yếu làm việc trong dây chuyền lắp ráp, vận hành máy móc với giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, các doanh nghiệp FDI vẫn “khát” nhân lực chất lượng cao như quản lý, kỹ sư thiết kế, những vị trí mà nguồn cung trong nước còn thiếu, dẫn tới hiện tượng “chảy máu chất xám” khi nhân sự giỏi rời doanh nghiệp nội để đầu quân cho FDI.

Bằng việc trả lương cao hơn, tạo môi trường làm việc hiện đại, an toàn, cùng nhiều chính sách đãi ngộ và đào tạo nhân tài, FDI đã thu hút không ít nhân sự chủ chốt từ khu vực doanh nghiệp nội địa. Điều này có thể khiến năng lực đổi mới, năng suất và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước bị ảnh hưởng.

Một thách thức khác là vấn đề phát triển vùng cân bằng. Nhiều địa phương đang phụ thuộc quá lớn vào FDI - như Bắc Giang, nơi 95% kim ngạch xuất khẩu đến từ khu vực này. Cạnh tranh “xuống đáy” giữa các địa phương để thu hút nhà đầu tư, bất chấp công nghệ thấp hay rủi ro môi trường, đang tạo ra nhiều hệ lụy. Bên cạnh đó, các cực tăng trưởng phải đối mặt với áp lực hạ tầng kỹ thuật và xã hội khi tốc độ phát triển vượt xa quy hoạch.

Nhìn tổng thể, FDI là động lực quan trọng thúc đẩy tạo việc làm, cải thiện thu nhập và giảm bất bình đẳng. Nhưng để tận dụng tốt hơn nguồn lực này, Việt Nam cần chiến lược nâng cao chất lượng lao động, hạn chế chảy máu chất xám, đồng thời phân bổ hợp lý các dự án FDI nhằm bảo đảm phát triển bền vững và cân bằng vùng miền.

Tại Toạ đàm Đầu tư trực tiếp nước ngoài đóng góp như thế nào đến công nghiệp hóa tại Việt Nam, ông Trần Toàn Thắng, Trưởng Ban Quốc tế và Chính sách hội nhập (Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính), nhận định: FDI không chỉ góp phần xây dựng nền công nghiệp vững mạnh, mà còn thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển hạ tầng đô thị, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Ở góc nhìn khác, ông Bùi Quý Thuấn, Trưởng Ban Nghiên cứu Liên Chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam (VIPFA) cho rằng cơ cấu FDI đã có sự chuyển dịch tích cực. Từ giai đoạn 2010 đến 2024, vốn FDI dịch chuyển từ các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày sang các lĩnh vực công nghệ cao. Tỷ trọng ngành điện tử tăng mạnh từ 4,1% lên 17,8%, trong khi các lĩnh vực như tài chính, năng lượng tái tạo và dịch vụ giá trị gia tăng cao cũng trở thành điểm đến hấp dẫn.

FDI đã thúc đẩy mạnh mẽ xuất khẩu, hiện chiếm khoảng 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Sự hiện diện của các tập đoàn lớn như Samsung, Intel, LG… đã biến Việt Nam thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt ở mảng sản phẩm công nghệ cao.

FDI hiện được xem là “xương sống” của nhiều ngành công nghiệp chủ lực. Tuy vậy, các chuyên gia cũng lưu ý những tồn tại. Mô hình kinh doanh của phần lớn doanh nghiệp FDI vẫn dựa trên khai thác nguồn lao động giá rẻ, tay nghề thấp. Năng suất lao động của khu vực này tăng nhưng còn chậm và thiếu ổn định, cho thấy dư địa cải thiện vẫn rất lớn.

Bảo Thoa