Trọn đời giữ hình ảnh của Bác

Những thước phim để đời

Với trên 40 vai diễn về Bác Hồ, ở cả sân khấu lẫn điện ảnh, truyền hình; tham gia gần 100 chương trình, sự kiện của các tỉnh thành, cấp quốc gia; nghệ sĩ Tiến Hợi là một trong số ít nghệ sĩ vào vai Bác Hồ nhiều nhất và thành công nhất. Chính vì vậy, trong cuộc đời làm nghệ thuật của mình, dù tham gia đóng nhiều vai ở nhiều thể loại nhưng chỉ ở những vai diễn về Bác mới khiến khán giả không bao giờ quên nhắc tới tên ông.
Xuất thân là diễn viên kịch nói của Đoàn nghệ thuật Trường Sơn - Quân khu 2, nghệ sĩ Tiến Hợi may mắn được vào vai Bác như một chữ “duyên”. Năm 1987, đơn vị dựng vở “Đêm trắng”(kịch bản Lưu Quang Hà, đạo diễn Doãn Hoàng Giang) rất khó khăn tìm diễn viên đóng vai Bác. Tiến Hợi, Phùng Tiến Cứ và một số diễn viên khác được thử hóa trang. Sau khi được cố NSƯT Nguyễn Đình Nguyên – Hãng phim truyện Việt Nam hóa trang, Tiến Hợi khiến mọi người ngạc nhiên vì quá giống ngoại hình Bác. Nhờ vậy nên nghệ sĩ Tiến Hợi được chọn. Với một diễn viên trẻ khi ấy mới 29 tuổi, kinh nghiệm không nhiều, việc vào một vai diễn quá lớn với trọng trách nặng nề khiến Tiến Hợi không tránh khỏi bị áp lực, lo lắng và trăn trở, không biết làm thế nào để vào vai, cho đúng thần thái của Bác. Nhưng nhờ sự động viên của đạo diễn, ban lãnh đạo đoàn, cùng anh chị em diễn viên đã tạo động lực cho Tiến Hợi xây dựng hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh thành công trên sân khấu.

NSƯT Tiến Hợi ghi dấu trong lòng khán giả  qua những vai diễn về Bác Hồ.

Trong thời gian hơn 2 tháng rưỡi, nghệ sĩ Tiến Hợi đã rất vất vả, sáng tập cùng anh em diễn viên, đêm miệt mài tìm hiểu đọc sách và tư liệu về Bác, xem những thước phim để học dáng dấp, thần thái, tư duy, từ cách làm việc đến các cử chỉ sinh hoạt hàng ngày của Người, tiếp đó đến Đài Tiếng nói Việt Nam để xin nghe những đoạn ghi âm giọng nói của Bác trong bản Tuyên ngôn độc lập, phân biệt giọng nói của Bác khi nói với thanh niên, các vị phụ lão… Nghệ sĩ Tiến Hợi chia sẻ, “Quan điểm của nhiều người đóng vai Bác chỉ cần hình thức bên ngoài, nhưng theo quan điểm của cá nhân tôi phải kết hợp hài hòa giữa hình thái và giọng nói. Có như vậy mới mang lại cảm xúc sâu sắc và gần gũi với người xem.

Năm 1988, nghệ sĩ Tiến Hợi chuyển từ Đoàn nghệ thuật Trường Sơn - Quân khu 2 sang Nhà hát kịch Hà Nội. Năm 1989, ông được đạo diễn Long Vân mời đóng vai Nguyễn Tất Thành trong bộ phim “Hẹn gặp lại Sài Gòn”. Cùng thể hiện hình tượng Bác Hồ nhưng “Hẹn gặp lại Sài Gòn” là bộ phim truyện nhựa truyền hình đầu tiên khắc họa hình ảnh Người khi còn là một thanh niên thông minh, giàu nghị lực, trong sáng và yêu nước nồng nàn. Lúc này, nghệ sĩ Tiến Hợi ngoài 30 tuổi. Nếu như “Đêm trắng”, ông phải khắc họa hình ảnh Bác Hồ ở tuổi 60 thì “Hẹn gặp lại Sài Gòn” vai diễn mới tuổi 20. Bộ phim được bấm máy vào năm1989 tại Huế nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Bác. Sự khác biệt giữa sân khấu và điện ảnh đòi hỏi Tiến Hợi phải diễn xuất với cảm xúc chân thực đời thường, tinh tế, chi tiết và chuẩn mực. Tiến Hợi đã đi thực tế nhiều nơi vào Huế, TPHCM… tìm gặp những người thân trong gia đình Bác và những bậc cao niên tìm hiểu về tuổi trẻ của Người và để nuôi dưỡng cảm xúc. Trong quá trình làm phim, ông phải thực hiện chế độ ăn kiêng.
Một tác phẩm đánh dấu tên tuổi của nghệ sĩ Tiến Hợi không thể nhắc đến là phim truyện điện ảnh “Hà Nội mùa đông năm 1946” của đạo diễn NSND Đặng Nhật Minh. Thêm một thử thách mà Tiến Hợi phải vượt qua. Để vào vai Bác lúc 56 tuổi, trong suốt khoảng thời gian dài, ông nhịn ăn nhịn ngủ, nghiền thuốc lá, cà phê để người gầy đi hơn mười cân. Bộ phim khi ra mắt cũng gặt hái được nhiều thành công.

Năm 2010, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nghệ sĩ Tiến Hợi thêm một lần nữa vào vai Chủ tịch Hồ Chí Minh trong vở kịch “Bản giao hưởng Điện Biên” của đạo diễn Nguyễn Quang Vinh và được tường thuật trực tiếp trên kênh VTV3 Đài Truyền hình Việt Nam.

Sống trọn “Đêm trắng”

Có thể nói “Đêm trắng” đã đem lại thành công lớn cho nghệ sĩ Tiến Hợi, với hơn 300 đêm diễn trong vòng 2 năm tại các tỉnh thành phố phía Bắc. Giờ đây đã bước sang tuổi ngoài 50 nhưng nghệ sĩ Tiến Hợi  nhớ như in những kỷ niệm của từng đêm diễn như mới ngày hôm qua. Đêm duyệt vở Đêm trắng đầu tiên tại Nhà hát Lớn Hà Nội, khách mời là các quan chức lãnh đạo, Đảng và Nhà nước những người sống bên cạnh, gắn bó với Bác như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Vũ Kỳ… Sau khi hình tượng Bác Hồ - do nghệ sĩ Tiến Hợi đảm nhiệm xuất hiện trên sân khấu, cả rạp cùng đứng dậy vỗ tay. Đêm trắng là vở kịch kể về Bác Hồ phải xem xét án tử hình một cán bộ có chức vụ cao trong quân đội đã thoái hóa, biến chất, nên Người phải đắn đo, trăn trở nhiều trước khi đưa ra quyết định cuối cùng. Sau đêm diễn đầu tiên kết thúc, bác Vũ Kỳ vào trong cánh gà để được gặp diễn viên chính. Gặp Tiến Hợi, bác xúc động ôm hôn và nói: “Tớ chưa bao giờ được xem một vai diễn thể hiện hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh nào sống động hơn thế.”“Lúc đấy, tôi rất tự hào và vinh dự. Tôi quyết tâm cố gắng diễn thật tốt hình tượng Bác trong những chặng đường, những đêm diễn tiếp theo” – nghệ sĩ Tiến Hợi bồi hồi chia sẻ.

Ông chậm rãi kể tiếp, năm 1988, tại Việt Trì, trong một đêm diễn khác của “Đêm trắng” phục vụ quân đội, hơn 7000 người chật cứng cả sân vận động, mọi người phải trèo lên nóc ô tô để xem. Trong lúc diễn, một cụ già tuổi ngoài 70 đứng dậy giữa đám đông khán giả: “Dạ thưa Bác, cháu xin có ý kiến!” Lúc đấy tất cả mọi người đều ngạc nhiên. Các đồng chí bảo vệ phải đưa cụ ra ngoài cánh gà rồi dặn chờ diễn viên diễn xong thì gặp. Vừa nhìn thấy Tiến Hợi cụ già bỗng quỳ xuống vái lạy khiến ông hết sức bối rối. Ông đỡ cụ lên và nói: “Thưa Bác, cháu chỉ là một diễn viên thôi.” “Tôi hiểu chứ, nhưng sao giống Bác thế?” Nói rồi cụ rưng rưng tâm sự mình là một chiến sĩ từng tham gia trong đoàn Sông Lô chiến dịch Tây Bắc, chứng kiến nỗi thống khổ thời xưa, được gặp Bác, nghe Bác hỏi han các chiến sĩ ăn có đủ no mặc có đủ ấm. Khi hình tượng Bác Hồ xuất hiện trên sân khấu mộc mạc khiến cụ sững người, cảm nhận của một người lính lại trỗi dậy. Lúc này bản thân Tiến Hợi còn xúc động hơn cụ già vì hạnh phúc. Ông không kìm được những giọt nước mắt. Còn gì tuyệt vời hơn khi người nghệ sĩ đã khắc họa thành công một vai diễn và giành được tình cảm yêu mến, đi sâu trong lòng khán giả.

Sau khi thành công với vai Bác Hồ, nghệ sĩ Tiến Hợi luôn cân nhắc, lựa chọn khi được mời đóng những vai kế tiếp và chưa bao giờ nhận lời đóng một vai phản diện nào vì ông muốn gìn giữ hình ảnh Bác trong nghiệp diễn của mình. Tuy đây cũng là một thiệt thòi nhưng ông luôn tự hào và vinh dự khi được mọi người biết đến và gọi tên bằng vai diễn mà cả dân tộc kính yêu. Những lần vào vai Bác sau này, vợ ông, người bạn đời – bạn nghề, chính là người hóa trang cho chồng.

Năm 2012, ông vinh dự được Ban Tuyên giáo Trung ương chọn làm đề tài học tập tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh do thể hiện vai diễn Bác Hồ thành công nhất và năm 2013 được Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam xác nhận kỷ lục nghệ sĩ thể hiện thành công hình tượng Bác Hồ bằng nhiều thể loại nhất. Đó là món quà vô giá mà bất cứ một người diễn viên nào cũng mong muốn đạt được trong nghiệp diễn.

Nguyễn Hoài