Bảo vật quốc gia, linh hồn dân tộc

Nhóm bảo vật có niên đại lâu nhất là trống đồng Đền Hùng, trống đồng Ngọc Lũ; trống đồng Hoàng Hạ; trống đồng Cảnh Thịnh, ấn đồng “ Môn hạ sảnh ấn” thời Trần, thạp đồng Đào Thịnh; tượng đồng hình hai người cõng nhau, cây đèn đồng hình người quỳ...hiện được trưng bày ở Bảo tàng Hùng Vương, Phú Thọ và Bảo tàng Lịch sử quốc gia và một số bảo tàng  địa phương.

Trong nhóm bảo vật này cây đèn cổ hình người quỳ có một tiểu sử khá độc đáo, niên đại hơn 2000 năm. Đây là hiện vật được đánh giá là thể hiện được nét đẹp cổ tiêu biểu của người Việt xưa trong mối bang giao với văn hóa Ấn Độ và văn hóa Trung Hoa. Các nhà khảo cổ cho rằng có thể đây là vật dụng của một già làng Việt cổ. Cây đèn đã được an táng theo hài cốt của vị già làng này hơn 2000 năm trước tại một khu mộ ở Lạch Trường, Thanh Hóa. Một nhà khảo cổ học người Thụy Điển,  giáo sư O. Janse đã sang Việt Nam từ những năm 30 của thế kỷ trước và làm việc tại Viện Viễn Đông bác cổ. Năm 1935, ông cùng các cộng sự đã có chuyến nghiên cứu khai quật một khu mộ cổ tại Lạch Trường. Cây đèn này đã được nhà khảo cổ phát hiện  bên cạnh hài cốt của vị già làng kia. O.Jense đã đem cây đèn về Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam). Cùng với rất nhiều hiện vật bằng gốm sứ an táng trong ngôi mộ, cây đèn hình người là đồ kim loại duy nhất và rất độc đáo về hình dáng. Theo nghiên cứu của giáo sư O. Jense cây đèn cao 35 cm này là một hiện vật độc bản. Nó đại diện cho nghệ thuật đúc và trạm khắc tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn có sự giao lưu với văn hóa Ấn Độ và Trung Hoa. Cây đèn mang hình tượng người quỳ không phải là lớp người đẳng cấp thấp. Trên đầu người đèn gắn vương miện, miệng mỉm cười đầy bí ẩn. Trên thân người đèn còn nhiều tượng người nhỏ hơn cũng trong tư thế quỳ và hai người là nhạc công đang thổi sáo. Khuôn mặt người cầm cây đèn và cách tạo dáng các ngọn đèn có nét gì đó gần với văn hóa Hy Lạp, còn xoáy tóc hình ốc lại gần gũi với Phật giáo Ấn Độ... Hiện vẫn chưa có giải thích nào thuyết phục về ý nghĩa thẩm mỹ của cây đèn, nhưng các nhà khoa học đều thống nhất đây là sản phẩm của thời kỳ giao lưu rộng rãi của thời kỳ Đông Sơn với các nền văn hóa lân bang.

Nhóm bảo vật gồm 15 hiện vật liên quan đến sự phát triển Phật giáo Việt nam gồm: Bia “ Xá lợi Tháp Minh” tại Bắc Ninh; bia “Sùng Thiện Diêu Linh” tại Hà Nam; bia “Bảo Ninh Sùng Phúc” tại Tuyên Quang... Các đại hồng chung tại chùa Bình Lâm, Hà Giang; chùa Thiên Mụ, Huế ; chùa Văn Bàn, thời Trần hiện trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử cùng nhóm tượng Quan Âm, A Di Đà, tượng Tam Thế, tượng thuộc văn hóa Chăm và văn hóa Óc Eo... thể hiện sự ra đời và gắn liền với sự phát triển của quốc gia  từ nhiều ngàn năm. Phật giáo là tôn giáo lớn nhất ở Việt Nam. Phật giáo đã trở thành quốc giáo trong nhiều triều đại phong kiến và góp phần không nhỏ vào đời sống tinh thần, tâm linh của dân tộc Việt.

Đặc biệt trong danh mục bảo vật quốc gia được công nhận có nhóm tài liệu văn bản quý của Chủ tịch Hồ Chí Minh gắn liền với phong trào cách mạng chống ngoại xâm của dân tộc gồm: Bản thảo cuốn “ Đường cách mệnh”, “Nhật ký trong tù”, “ Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” năm 1946; “Lời kêu gọi đồng bào và chiến sĩ toàn quốc”, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước năm 1966; “ Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh”. Cùng thời gian này còn có nhóm hiện vật kháng chiến gồm: Khẩu cao xạ pháo 37mm trong chiến dịch Điện Biên Phủ, chiếc máy bay Mic 21- F96 số hiệu 5121 do phi công Phạm Tuân lái bắn rơi máy bay B52 Mỹ trong chiến dịch Điện Biên Phủ trên không năm 1972 và hai chiếc xe tăng T54 B số hiệu 843 và 390 đầu tiên tiến vào dinh Độc Lập của ngụy quyền tại Sài Gòn ngày 30 tháng 4 năm 1975.

Nhiều nhóm hiện vật thuộc triều Nguyễn như “Cửu Đỉnh” và “Cửu vị thần công” hiện đang lưu giữ tại kinh thành Huế, “Súng thần công” hiện lưu giữ tại Bảo tàng Hà Tĩnh, “Vạc đồng” thời Lê Trung Hưng, lưu giữ tại bảo tàng Thanh Hóa, “Bộ chân đèn và lư hương” thời Mạc, lưu giữ tại bảo tàng Nam Định... cũng được công nhận là bảo vật quốc gia kỳ này. Riêng lĩnh vực văn học nghệ thuật mới chỉ có 4 tác phẩm hội họa được công nhận là bảo vật quốc gia. Đó là các tác phẩm tranh sơn mài: “Vườn xuân Trung Nam Bắc” của họa sĩ Nguyễn Gia Trí, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật thành phố Hồ Chí Minh; tác phẩm “Hai thiếu nữ và em bé” của họa sĩ Tô Ngọc Vân, tác phẩm “Em Thúy” của danh họa Trần Văn Cẩn, mới được các chuyên gia trong và ngoài nước phục chế lại và tác phẩm “ Kết nạp đảng tại Điện Biên Phủ” của họa sĩ Nguyễn Sáng, ba tác phẩm này hiện trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Việc thẩm định để công nhận bảo vật quốc gia mới chỉ là bước đầu. Trên đất nước ta hiện còn lưu giữ rất nhiều bảo vật khác có ý nghĩa to lớn về các mặt của cuộc sống gắn với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Cần có kế hoạch nghiên cứu thẩm định để các bảo vật được vinh danh và bảo vệ tốt hơn cho con cháu mai sau.

Định Trang