Sửa Luật Bí mật Nhà nước: Cần chế tài rõ ràng để xử lý hành vi lạm dụng

Thảo luận tại Quốc hội về dự án Luật Bảo vệ bí mật nhà nước (sửa đổi) chiều 7/11, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Phương Thủy đặt vấn đề “không cơ quan thống kê nào có thể trả lời chính xác, đó là tổng số văn bản, tài liệu được đóng dấu mật đang tồn tại trong hệ thống cơ quan nhà nước hiện nay là bao nhiêu”?

Theo bà, không thống kê được vì số lượng quá lớn và phân tán, nhưng điều chắc chắn là có không ít tài liệu đang bị mật hóa vượt mức yêu cầu thực tế và chính sự dư thừa bí mật ấy lại đang vô tình gây ra những thiệt hại, lãng phí một cách công khai cho quản trị công, cho minh bạch quốc gia và cho quyền tiếp cận thông tin của người dân.

Thực tiễn kiểm tra, giám sát cho thấy có nơi việc đóng dấu mật đã trở thành phản xạ hành chính. Cứ tài liệu liên quan đến công tác cán bộ, tài liệu trong quá trình soạn thảo đều là mật, các tài liệu nội bộ không đóng dấu mật nhưng vẫn phải quản lý, sử dụng như tài liệu mật, thậm chí có những nội dung đã được báo chí đưa tin rộng rãi nhưng vẫn tiếp tục được đóng dấu mật.

“Có trường hợp cơ quan, tổ chức đóng dấu mật không phải để bảo vệ lợi ích quốc gia mà để an toàn cho người ký, để tránh bị chất vấn, tránh phải giải trình hoặc thậm chí để che giấu thông tin sai phạm.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Phương Thủy. Ảnh: Quốc hội

Hiện tượng này đang tạo ra một gánh nặng không nhỏ trong quản lý nhà nước. Người được giao lưu trữ, in ấn, chuyển giao, sao chụp, bảo quản hay tiêu hủy tài liệu phải tuân thủ hàng loạt các quy định nghiêm ngặt, rất tốn thời gian, công sức”, nữ đại biểu nói.

Trong hoạt động giám sát, giải trình, tiếp cận thông tin phục vụ công tác xây dựng pháp luật của Quốc hội, không ít lần chúng ta gặp tình huống tài liệu mật không thực sự có nội dung mật nhưng lại không thể tiếp cận, không thể viện dẫn công khai vì chưa được chính thức giải mật.

Có nội dung luật yêu cầu Quốc hội thảo luận công khai như các nội dung liên quan đến dự toán, quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm nhưng số liệu, tài liệu cung cấp cho các đại biểu Quốc hội lại được đóng dấu mật. Điều này đi ngược với tinh thần minh bạch, công khai và thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ.

Bà Thuỷ chỉ ra các nguyên nhân, do quy định của pháp luật còn rộng và chưa đủ rõ; thiếu chế tài xử lý hành vi lạm dụng; còn khoảng trống pháp lý đối với tài liệu lưu hành nội bộ…

Đáng nói, bất cập không chỉ nằm ở khâu mật hóa mà còn nằm ở khâu giải mật, đặc biệt là đối với các trường hợp quy định tại điểm b khoản 2 Điều 22 phải thành lập Hội đồng giải mật gồm nhiều thành phần, có họp, có biên bản, có hồ sơ lưu trữ.

Điều này tạo ra nghịch lý, mật hóa thì dễ còn giải mật thì khó, dẫn tới tình trạng đóng mật rồi để đó, không ai muốn giải mật tài liệu, kể cả khi không còn lý do để giữ bí mật. Hệ quả thấy rõ là nhiều tài liệu vốn nên được công khai để phục vụ minh bạch và kiểm soát quyền lực, lại bị treo trong trạng thái mật, kéo dài nhiều năm…

Từ thực tiễn trên, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cụ thể hóa phạm vi bí mật nhà nước. Danh mục bí mật nhà nước phải được rà soát chặt chẽ, chỉ giới hạn trong những trường hợp thực sự cần thiết, có tiêu chí rõ ràng, tránh suy diễn, tránh mật hóa quá mức. Trong luật cần lượng hóa tiêu chí để bảo đảm thống nhất khi áp dụng hoặc giao Chính phủ quy định chi tiết nội dung.

Đồng thời, bổ sung vào Luật quy định nghiêm cấm hành vi cố ý hoặc lạm dụng việc xác định mật đối với thông tin không thuộc phạm vi danh mục bí mật nhà nước, đóng dấu mật để che giấu thông tin, né tránh trách nhiệm giải trình. “Quy định này không chỉ mang ý nghĩa răn đe mà còn tạo cơ sở pháp lý để xử lý những trường hợp lạm dụng quyền lực hành chính”, theo bà Thuỷ.

Bên cạnh đó, cần nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu. Người quyết định độ mật phải chịu trách nhiệm giải trình, trong trường hợp lạm dụng phải có chế tài xử lý rõ ràng. Điều này góp phần thiết lập văn hóa minh bạch trong hoạt động công vụ.

Đồng thời, đơn giản hóa thủ tục giải mật, chỉ áp dụng cơ chế Hội đồng Giải mật đối với nhóm tài liệu có độ tuyệt mật hoặc tài liệu có yếu tố ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng; ban hành cơ chế pháp lý đối với tài liệu lưu hành nội bộ.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH Đồng Tháp). Ảnh: Quốc hội

Nữ đại biểu nhấn mạnh việc bảo vệ bí mật nhà nước là yêu cầu tất yếu để bảo vệ lợi ích quốc gia, quốc phòng, an ninh nhưng bảo vệ bí mật nhà nước không đồng nghĩa với đóng kín, với che giấu hoặc biến công khai thành bí mật.

Đại biểu đoàn Hà Nội tin rằng nếu thực hiện nghiêm túc các giải pháp nêu trên thì tình trạng tràn lan văn bản mật sẽ được chấm dứt, vừa bảo vệ được lợi ích quốc gia, vừa thúc đẩy cải cách hành chính, chuyển đổi số và minh bạch hóa hoạt động công vụ.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH Đồng Tháp) cũng đề nghị quy định rõ ràng, cụ thể hơn để tránh tình trạng lạm dụng đóng dấu mật, dẫn đến việc che giấu thông tin hoặc đưa những nội dung không thuộc phạm vi bí mật nhà nước vào danh mục bảo vệ.

Cho biết dự thảo Luật quy định 13 nội dung về phạm vi đóng dấu mật, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát lại các nhóm thông tin đang được liệt kê trong danh mục bí mật nhà nước, như quá trình xây dựng quy hoạch nông thôn, đô thị; thông tin tài chính, kế hoạch; hoạt động xuất bản, báo chí, phát thanh, truyền hình; và dữ liệu khí tượng thủy văn… để bảo đảm chỉ giữ bí mật trong những trường hợp thật sự cần thiết.